hAROL-l B. It^ LIBRARY

BR^GHAM VOUJX^Q UNrVERSITY

PROVO, UTAH

Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from Brigham Young University

http://www.archive.org/details/decretaauthentic04cath

COMMENTARIA

AD IN8TMCTI0NEM GLEMENTIS XI

PRO

EXPOSITIOM SS. SACRAMEMI IN FORMA XL HORARUM

ET

SDFFRAGIA ATQDE ADNOTATIONES

SDPER DECRETIS SACR. RITUUM C0N6REGATI0NIS

Vol. IV.

ROMAE EX TYPOaHAPHIA POLYGLOTTA

S. G. DE PROPAGANDA PIDE MDCCCC.

/

J^Bsyir^

PROVO, UTAH

INDEX

Instruct.o Glemenlina pro exposilione SSiTii Sacramenti occasione Oratio- nis XL Horarum adnotationibas i luslrata

. pag. 5-151

Suffragia et Adnotationes super Decretis S. R. Congreoationie.

SufTragium super Decreto2574 Urbis Ar-

chiconfralernitalis Sacr. Stigmatum » 155 AdnotatiosuperDecreto2576Gamerinen. » 158 Adnotationes super Decreto 2577 Puteo-

lana » 159

Adnotaliones super Decreto 2578 Du-

biorum » 159

Adnotatio super Decreto 2581 Neapoli-

tana 166

Adnoialio super Decreto Generali 2582 » 166 SufTragium super Decreto 2584 Urbis

Cappellae Pontificiae » 167

SufTragium super Decreto 2585 Duhia de

Episcopis Tilularibus » 169

Suffragium super Gonstitutione 2586 Pii

PP. VII y> 172

Adnotationes super Decrelo 2587 Hi-

spalen » 177

SufTragium super Decreto 2588 Tuder-

tina • . . » 182

Adnotationes super Decreto 2591 Neapo-

litana » 184

Adnotaliones super Decreto 2592 Aqui-

lana i 187

Adnotationes super Decreto 2593 Ali-

phana » 187

Adnotationes super Decrelo 2597 Assi-

sien B 188

Adnolationes super Decreto 2598 Pisau-

i'en . 190

Adnolalio ad Decretum 2599 Senogal-

lien j 191

Adnotatio super Decreto Generali 2600 » 192 Adnotaiiones super Decreto 2602 Maza-

nen , 192

Adnotatio super Decreto 2603 Baren. . » 196 Adnolatio super Decreto 2604 Boven. » 197

AdnotaliosuperConstitutionePiiPP.VII.

2605 De Invenlo Corpore S. Franci-

sci I

Adnotatio super Decreto 2606 Meliten. Adnotatio super Decreto 2607 Calaguri-

tana el Calceaten. ......

Adnotalio super Decreto 2608 Sorana . Adnotatio super Decreto 2609 Volaterrana Adnotatio super Decreto 2610Maceraten. Adnotatio superDecreto 2611 Asculana SufTragium super Decrelo 2612 Carpen. Adnotationessuper DecretoGenerali 2613 SufTragium super Decreto 2614 Novarien. Adnotatio superDecreto 2615 Suhnonen. SufTragia super Decreto 2616Resolutio-

nis Dubiorum

Adnotationes super Decreto 2618 Cotro-

nen

Adnotationes super Decreto 2619 Der-

Ihonen

Adnotatio super Decreto 2620 Dubiorum Adnotationes super Decreto 2621 Dubio-

rum

Adnolatio super Decreto 2622 Raven-

nalen

Adnotationes super Decreto 2623 Tri-

dentina

Adnotationes super Decreto 2625 Mel-

phitana

Adnotatio super Decreto 2626 Nolana. Adnotatio super Decreto 2627 Raven-

nalen

SufTragia super Decreto 2630 Carpen. Adnotationes super Decreto 2631 Tibur-

lina

SufTragium super Decreto 2632 Resolu-

tionis Dubiorum

Adnolationes super Decreto 2633 Collen. SufTragium superDecrelo 2634 Dubium. SufTragium super Decreto2635 Veliterna SufTragium super Decreto 2636 Resolu-

tionis Dubiorura

Adnolatio super Geaerali Decreto 2637 Adnotationes super Decreto 2938 Bricti-

norien

SufTragium super Decrelo 2639 Urbis.

197 197

199 199 200 200 201 203 205 210

221 223

225

228

228

229 233

234 234

240

244 249 252 254

257 263

264 266

Suffragiuni super Dccroto 2640 Neri-

tonen

Adnotationes super Decreto264I Apuana Adnotatio super Decreto 2642 EnKiriten. Adnotalio super Decreto 2643 Vioen. . Adnotatio super Decreto 2645 Albanen. Adnotationes super Decreto 2646 Ale-

xandrina

Suffragium super Decrelo 2648 Raven-

naten

Suffragiuni super Decreto 2649 Imoien. Suffragia et Adnotationes super Decreto

2650 Gandaven

Adnolatio super Decreto 2654 Neapoli-

tana

Adnotatio super Decrelo 26S5 Romana

Basilicae Collegiatae S. Mariae

Transliberira

Adnotatio super Decrelo 2657 Alexan-

drina

Suffragium super Decrelo 2659Bugellen. Adnolatio super Decreto 2660 Veronen. Suffragium super Decreto 2661 Patavina Suffragium super Decreto 2662 Meliten. Suffragium super Decreto 2664 Mazarien. Suffragium super Decreto 2665 Imolen. Adnotatio super Desreto 2666 Faventina Suffragium super Decreto 2668 Andrien. Adnotationes super Decreto 2669 Mexi-

cana

Suffragium super Decreto 2670 Baren. Suffragium super Decreto 2671 Gatanien. Adnotatio super Decreto 2672 Florenlina Suffragium super Decreto2676Gerunden. Adnotatio super Decreto 2680 Aesina. Suffi-agium super Decreto 2682 Marsorum Adnotationes et suffragia super Decreto

2684 Pisana

Suffragium super Decreto 2686 Tarentina Suffragium super Decreto 2688 Ordinis

Exalceatorum Reformatorum SSmao

Trinitatis Regni Hispaniarsm. . . Adnotatio super Decreto 2690 Massae

et Populoniae

Suffragium super Decreto 2712 Bosanen. Adnotationes super Decreto 2719 Tarvi-

sina

270

270

272

274 275

292 293 294 298 299 300 305 506 507

509 509 512 513 515 517 517

521 550

357 557

Suffragium super Decrelo 2721 Aquae-

penden pog. 342

Suffragia super Decrelo 2743 Rhednnen. » 544 Suffragium super Decreto 2744 Lucerina » 557 Suffragium super Decreto 2745 Vcronen. » 360 Adnolationes super Decreto 2752 Gon- gregationis Missionis ad Dubium V

el VII .565

Adnolationes super Decrelo 2755 Prae-

nestina » 567

Suffragium super Decreto 2756 Civitatis

Castellanae. , » 568

Suffragium super Decreto 2758 Massen. » 569

Elencbus Decretorum, quae in superio- ribus Suffragiissive Adnolationibus allegata, a nova tamen authenlica Culleclione variis de causis exsula- runt

Varianda circa titulos aut dies Decrwto- rum, quae Suffragiis et Adnotatio- nibus veteris Collectionis inserla ex- hibentur

Suffragia

ad praeclpua quaedam recentiora Decreta

Sacrorum Rltuum Congregationis.

Suffragium super Decreto Generali 5808

de Festis primariis et secundariis. » 376

Suffragium super Decreto Generali 3855 pro moderando cultu Servorum Dei, qu: nondum ab Apostolica Sede re- lati sunt inter Beatos » 401

Suffragium super declaratione Decreti 5857 de Festis primariis vel secun- pariis, quoad Festa duplicia minora et semiduplicia » 402

Suffragium super Decreto Generali 5881

Anniversarii Dedicationis Ecclesiae » 408

Suffragium super Decreto 5907 de Gon- secralione Ecclesiae sine ullius con- secratione Altaris » 416

Suffragium super Decreto 5939 Romana » 419

LECTORI PRAEMONITUM

Sin

linguli Ecclesiae Romanae Ritus (atque eos dicimus qui divinarum rerum naturam non tangunt, in quibus nulla potest esse varietas) vel ab exordiis christianae fldei proprium id sibi semper obtinuerunt, ut non tanquam alicuius peculiaris Ecclesiae consuetudines, quantumvis legitimae, sed tanquam certae divini cultus rationes ceteris omnibus Ecclesiis pro opportunitate imitandae retinerentur. In quorum confirmationem Decentii Episcopi sufficiat epistola, quam olim Innocentio Romano Pontifici misit, ut Romanae Liturgiae arcana ille sibi aperiret. Ineunte vero tempore, quo apertius exerceri potuit vera religio, eo magis nihil ferme fuit, quod si Romana Ecclesia in Dei cultum sibi unquam proposuerit, ceterae catholici orbis Ecclesiae ab ea non fuerint mu- tuatae, praesertim in iis quae non iocorum conditione, sed [christianae pietatis virtute instituta esse videntur.

Inter cetera solemnis in Urbe est cultus per XL horas Eucharistiae pu- blice exhibendus iam ab anno 1592 per Clementem VIII Pontificem Maximum fel. rec. certo ordine inductus, atque ita ut per armi circulum vel uno tem- poris momento Christus Dominus sui fidelium veneratione non careat. Licet enim quaedam eius adorationis origo anliquior habenda sit ; tamen ubi primum ita ab Ecclesia Romana sancita et in actum deducta est ; eam saltem in parte imitandi desiderium aliis civitatibus, a pietate quidem non alienis, commune quodammodo evasit. Atque ipsi Romae, religionis Magistrae, quid tandem ve- hementius optandum quam quod aequo ubicumque splendore Dominici Corporis Sacramentum assiduissime coleretur?

Cum igitur quae ad rile Christi Corpus publicae venerationi exponendum congrua Apostolicae Sedi visa sunt, in ea Institutione, quam a Clemente XI Clementinam dicunt, simul una contineantur; eaque observanda sint ubicum- que eius adorationis ratio adhibetur ; hinc est quod eiusmodi Instructio nedum Decretis Sacrae Rituum Congregationis cum adpositis notamentis adiungi de- beat, sed et omnium commoditati aeque imprimi separatim. Quod hic prae- stitimus.

INSTRUCTIO CLEMENTINA

Pro expositione

Sanctissimi Sacramenti occasione Orationis quadraginta horarum

adnotationibus illustrata

OPERIS RATIO

1. Plurima sane occurnint in hac nostra Gollectione Decrela, quae circa Venerabilis Sacramenti expositionem versantur. Haec inter nonnulla sunt, quae ad solemnem il- lam fieri solitam pro Oratione perenni Qua- draginta Horarum proprie pertinent; alia vero, quae ad ceteras magis minusque so- lemnes, publicas vel privatas, extenduntur; omnia tamen in unum confluunt eumdem- que tinem, qui est, ut Sacri serventur Ritus ex. Ecclesiae Instituto augustissimae illi aclioni convenienles; et, si qui irrepsere alicubi abusus, omnino tollantur. Quoniam vero quae sparsim in iisdem habentur, stri- cte simul collegit ; et, aliis adiectis , in quasdam veluti regulas distribuit Instru- ctio, quam Clementinam dicimus, praecipue servandas in Urbe, occasione Orationis Qua- draginta Horarum, cum qua solemnis San- ctissimi Sacramenti expositio coniungitur ; eamdem, si appendicis loco collectioni ad- deremus, non ingratum fore existimavimus. Hanc enim Sacrae Rituum Gongregationis responsa rairifice illustrant; veluti ex com- mentariolis, quae singulis eiusdem Instru- ctionis partibus subiicere operae pretium duximus , facile patebit. Plurimum certe proderunt cum Inslructio tum Decreta ad rite servandas caeremonias , quae vel ex lege scripta, vel ex conslanti Ecclesiae di- sciplina ad cultum exhibendum Sacrae Eu- charistiae , quacumque ex causa Fidelium adorationi expositae, sunt ordinatae.

2. Ne sit qui existimet me velle in antecessum dissertationem conficere de pri- mo Oralionis Quadraginta Horarum Auctore; de ratione, qua polissimum is motus fuii; ac de aliis sirailibus quaestionibus, quae fieii

possent, sed nos forte nirais a nostro pro- posito et fine abstraherent. Quidquid sit de prirao huius Instituti Auctore, certum tamen est pium hoc e^ercitium initia habuisse Mediolani circa Annura 1534 , sub Al- phonso II Duce, ut Ughellius refert Jtalia 5acr., neque ita multo post ad aliquas Ur- bis Ecclesias fuisse propagatum.NamPmsiK in sua Gonstitutione, quae incipit : Divina disponente Clemenlia etc. decimo quinto Galendas Decembris 1560, probavit confir- mavitque Sodalitatem Orationis seu Mor- tis, quae in singulis mensibus , statis die- bus, per horas quadraginta Ghristura imi- tata , qui ad quadraginta dies ieiuniura in deserto prolraxit (id Mediolani fiebat ad re- colendum tempus, quo Ghristi Gorpus la- tuit in Sepulcro) orationi vacabat, Doraini- cura Gorpus decenti pompa circuraferendo. Unde coniicere possumus, non tamen certo adfirmare, quod Sacra Eucharistia ab initio usque ad finem Orationis exponi etiam con- sueverit, quemadraodura Mediolani in more iam pridem fuerat. Quamquam multo ante pium hoc Institutum in Urbe obtinuisse dicendum est, opera S. Philippi Nerii, qui prima fundaraenta iecit Confraternitatis SSifiae Trinitatis Peregrinorum, quod ac- cidit Anno 1548. Ita Baccius in eius Vila lib. 1, cap. 8: « Ogni prima Domenica del mese e di piu ogni anno per la Settimana Santa esponeano il SSmo Sacramento per l'Orazione delle quaranfore » ; hinc iure credimus a Sodalitate SSihae Tnnitatis, ad alteram postea , quae dicilur Mortis, piura hunc morem, tam Orationis quam si- multaneae SSnii Sacramenti- expositionis, fuisse propagalum.

— 4

3. Sed id privalorum eral , qui simul slalis lemporibus in Sodalitii Ecclesiam con- veniebant ad pia Religionis opera exercen- da; et quaradam veluti Gommunitatem ef- formabant , dum conventus fiebant; nulla lamen lege tenebantur, et polerant pro lu- bitu adesse vel abesse; et etiam, deficien- tibus Sodalibus, Societatem dissolvere. Pe- rennis praeterea non erat Oratio, ut num- quam per Anni circulum in una alterave Ecclesia cessaret, quaravis per quadraginta illas boras non intermissa , quibus decur- lentibus ulraque Sodalitas eidem coram Sa- cramenlo, ad invicem succedenlibus Fra- tiibus , vacabat. Nura ab initio Mediolani perpelua fuerit , certo adfirmare non pos- sumus: talis procul dubio erat aevo S. Ca- roll Borromaei , quo Ecclesiam illam re- gente, scimus per turnura distributas fuisse Ecclesias, in quibus, soleraniter exposito Sa- cro Yase cura Eucharistia super Altari, iu- xta illius temporis et regionis morera, sine interraissione diu noctuque Oratio fieret, ut colligimus ex Instructione, qua Sanctus AnListes et cohibuit abusus qui forle irre- pserant, et certam praescripsit formara et quasdara dedit regulas ea in Oratione omnino servandas. Huiusmodi Instruclio legi potest in Actis Ecclesiae Mediolanensis tom. 2, pag. 681 et sequent. editionis Patavinae. Insuper « ex vita Beati luvenalis Ancina Saluliarum Episcopi , supei' Sanclissimam Eucharistiam in tali occasione exponi con- suetam, non leve aliud eruitur argumentura, dum Doliani apud Lagienses populos insli- tuta ab eo asseritur Oralio Quadraginla Ho- larum, ad quam processionaliter diu noctu- que occurrit populi multitudo plurima, SSinum Sacramentum veneratura ». Ita Ca- valerius tom. 4, cap. W, adnotat. praeli- minar. Nec tamen ex hoc consequitur Do- liani Orationem fuisse perpetuam, scilicet ad inlegrum annura, distributis per turnura Ecclesiis, protractara; licet ubi erat in raore, fieret cum Sacramento post soleranera sup- plicalionem adorationi exposito, ad quod colendum frequens populus confluebat.

4. Forte etiam Roraae aliae erant Ec- clesiae, quae exemplo excitatae Sodalita- tum Sanctissimae Trinitatis et Mortis, pium hoc InstituLum sequutae sunt. Ve- rurataraen, etiarasi non in aliquibus Lan- tum, sed in bene multis laudabile hoc et raaxirae religiosura culLus pietatisque exer- citiura obtinuisset, de quo tamen cerLa no- bis non occurrunt docuraenta nec tantum est olii ut in iis quaeritandis, si quae sunt,

imraoremur; deerant nihilominus ea, quae Instilutum hoc (quoad Urbem) praecipue distinguunt, videlicet perennitas Oratlonis, quae in una incipit Ecclesia , prius qiiam in alia^absolvatur; ita ut per integrura anni circulura nuraquam deficiat; el publica Au- ctoritas, quae nedum earadem lege prae- cipiat, verura etiam ordinera ac methodura praescribat oranino servandura.

5. Glemens VIII ille fuit, qui sub finem Seculi XVI utruraque praestitit. Siquidem commotus calarailaLibus et angusLiis , quae Ghristianam Rempublicara undique prerae- bant; noscens «Orationera bonorum omnium esse conciliatricem, quae ex corde humili et animo contriLo Goelos penetrat, iram Dei miligat, plagas et flagella avertit et Di- vinae Misericordiae impetratabundanLiam... et quidem lanto facilius... quanto maior fidelium et piorum mulLitudo in uno Gari- latis spiritu copulata continuaLas adhibet preces..., statuit ad placandiim Deum... perpetuam sine interraissione Oralionera pu- blice in hac alma Urbe sic instituere... ut die noctuque , quavis hora , toto vertente anno sine interraissione, Orationis incensum in conspectu Doraini dirigatur ». Ita in eius Gonstitutione Graves et diuturnae, data die 25 Novembris 1592. Gerlura est itaque a Clemente VIII petenda esse iniLia Oiationis perpetuae in Urbe per singulas designatas Ecclesias , incipiendo a Palatii Apostolici Sacello, quodara servato ordine a Dominica priraa Adventus usque ad integram ultimam hebdomadam post Pentecosten distributas. Sed non aeque certum esl perpetuae Ora- tioni exposilionem quoque SSrai Sacramenti ex lege dicta a Pontifice ab initio coniungi coepisse. Gonstitutio de sola loquitur Ora- tione, de Expositione non itera: nisi quis subobscure eam indicaLam veliL postremis illis verbis : Orationis incensum in conspe- ctu Domini dirigatur; quae tamen verba, non secus intelligenda sunt, quam de pu- blicis precibus, quae seinper, vel exposito vel latente Sacramento, dum fiunt, coram Doraino fiunt. Quamobrem ex GlemenLina GonsLituLione consequilur Orationem perpe- tuara dumlaxat in praecepto fuisse, Expo- sitionem vero Sacramenti in faculLaLe et ar- bitrio. ForLasse Lamen non ila multo post, si non fuit ab initio , obtinuit consuetudo exponendi Augustissiraam EucharisLiam in singulis Ecclesiis per integras quadraginta horas praescriptae Orationis, veluti fiebat iampridera nedum Mediolani, verum eliam Romae in Ecclesiis, Sodalitatum Peregrino-

— 5

rum et Mortis. Haec autem consiietudo universalis , diulurna , non inlercepla eain habet vim, quae scriplis legibus inest, ne- que ab ea recedere amplius licet. Id col- ligimus ex Glementinae Instructionis, de qua nos agimus, exordio, ubi designatur tem- pus non InsLitulionis , sed « Dell' inlrodu- zione delTEsposizione del SSmo Saciamenlo per rOrazione continua delle quaranl*ore »; quae sane verba ila intelligenda videnlur, ut Oratio perennis primum fueril indicla, postea vero sensim accesserit maxime com- mendabilis usus exponendi simul Sanclissi- mum Sacramentum ; quod forte initio fiebat aperto tabernaculo cum Pyxide velata.

6. Verum non conlemnenda aigumenla occurrunt, quae plane evincunt Expositio- nem SSfhi Sacramenti , elsi non praescri- ptam a Glemente VIII, huius tamen aetati, ac proinde institutioni Orationis perpetuae esse coaevam. Si eidem normam praebuit cum Mediolanensis Ecclesiae , tum Sodali- latum SSmae Trinitatis et Mortis mos iam- diu inveclus, plane consequiLur solerauem Sacrae EucharisLiae Exposilionem ab exordio coniungi coepisse Oralioni perenni Quadra- ginla Horarum. Praeterea nedum coniectu- rae et praesumpLiones, sed documenta pro- stant , quae rem conliciunl. Caeremoniale Episcoporum appello, quod publici iuris fa- ctura est sub eodem Glemente VIII an- no IGOO, octennio posL anledicLam Gonsti- tuLionem Graves et diutuvnae. Nam part. 1, cap 12, num. 8, regula servanda traditur: « Si aliquando conlingeret coram Episcopo, vel per ipsum Episcopum celebrari , exi- slente SSrao SacramenLo super AlLari... vel cum exponitur OraLio Quadraginta Horarum». Anno igitur 1600 Orationi coniungebatur Sacraraenti expositio. Neque existimes ex Caeremonialis Rubrica haud probari Roma- num raorera; eo quia idera Liber, cum sit ordinatus pro Ecclesiis universi Orbis, hac in parte non iubet quid faciendum sit, sed praescribit modum tenendum, si alicubi fiat. Etenira cum necessarium visum sit eara Regulam Caeremoniali inserere, earaque extendere ad Orationera Quadraginta Hora- lum, non immeiito arguimus expositionem huiusmodi fere ubique iam fieri coepisse. AdslipulaLur Decretum Sacrae Rituum Gon- giegaiionis iu lllerden. 28 Aprilis 1607, quod iubet: « Ne Goncionalores caput tegant ante Sacramentum exposiLum infra Octavam Goipoiis Ghiisti ; et quando per annum OraLio continua QuadraginLa Horarum indi- citur ». Neque censendum in Ecclesiis Ur-

bis non id fieri coeptum,quod per plures Dioeceses iam fuerat propagatum : imo po- tius putandum est Romanum morem illis exemplo fuisse. BenedicLus XIV in laudata Instit. Ecclesiastic. 30, quamvis fateatur a Gleraenle VIII Expositionem SSmi Sacia- menti non fuisse lege praeceplara, eius ta- men Gonslilutioni coaevam raerito existimat. « Licet dc exponenda publice Eucharistia nullum PonLifex verbum faciat, coniici ta- men facile potest, tunc primum morera in- ductura fuisse , vel paulo ante {non dicit paulo post , sed paulo ante) ut Sacra Eu- charistia exponeretur, cura Quadraginta Ho- rarum OraLio indicebatur ».

7. PraeLeriie modo iuvat alia Sacrae Rituum Gongregationis Decrela suis aple locis infra referenda, quae licet posteriora sinL, raorem tamen hunc longe ante indu- ctum fuisse supponunt. At nequeo praete- rire Barlholoraaeum Gavantum , qui suas ad Rubricas Missalis Romani lucubrationes, primura praelo datas Mediolani Anno 1627, ad tit. 14, part. 2, de hoc more loquitur tamquara universaliter receplo , inquiens : « Inprimis igitur illud est noLandum, quod pro exponendo SSfho Sacraraento in Altari pro inilio Quadraginla Horarum vel spiri- tualium exercitationum, cantari debet Missa Votiva de SSmo Sacramento etc. ». Ne- raini dubiura, quod cl. Auctor agat, non de usu Ecclesiae Mediolanensis, sed de Roma- no; quippe Mediolani exposilio et repositio Sacranienti (iebat sine Missa. Porro Gavan- tus ab eodem Glemente VIII Sacrae Rituum Gongregationi, ut alter e Gonsultoribus ad- scriptus, postea ab Urbano VIII in Romani Breviarii correctione laudabiliLer adhibitus: nomen idcirco sibi auctoritaLem conciliaL. Si meum, qualiscumque sit , sensum pro- mere licet , puto Orationi coaevam fuisse expositionem Sacramenti; hanc vero a Gle- mente VIII non praeceptam, forte quia prae- cipiendura non id necessarium duxit, quod iam erat in more posilum apud illas Ec- clesias , in quibus vel ex InstituLo vel ex devoLione perennis Quadraginta Horarum Oralio statis Lemporibus peragebatur. Atque ita exislimasse docLissimum Pontificem Be- nedictum XIV supra relata verba plane suadent.

8. Quamquam vei ipsi institutioni coaeva sit, vel etiara ante, aut non ita multo post inducta fuerit siraultanea SSmi Sacramenti expositio ; certura esL tamen eumdem mo- rem anLiquissimum esse, qui, etsi ab inilio in arbitrio fuerit, vim postea legis obtinuit;

— 6 -^

nec amplius licet Orationem Quadraginta Horarum indicere , sine simultanea SSmi Sacramenti exposilione. Quoniam vero, ut saepenumero accidit , etiam in Religiosis et ad Divinum Cultum pertinentibus Insti- tutis nonnuHi abusus intromilli in aliquibus Ecclesiis coeperant; ad hos penitus elimi- nandos non defuit Praesidum vigilantia, qua simulprivatorum licenlia cohibita et sacrae actionis decori fuit consuUum ; quemadmo- dum constat ex edictis diversis temporibus, prout circumslantiae exigebant , editis a Gardinalibus Urbis Vicariis, quae in Tabu- lario Secretariae Vicarialus asservantur. Ve- rum Clemens XI, quae sparsim statuta fue- rant, simul colligi iussit certasque regulas omnino servandas praescripsit, ut omnes scirenl, quid in Oratione, Processione, Ex- positione, Reposilione cum ab ecclesiasticis tum a Laicis agendum esset , quid vilan- dum, adiecta comminatione poenarum ad- versus illos qui secus facerent. Hinc pro- diit publicique iuris facta fuit Inslructio illa, de qua nos agere proposuimus.

9. Itaque a Clemente XI , primo eius Auctore , huiusmodi Instructio Clementina dicitur, et in vulgum prodiit die 21 ]a- nuarii 1705; dein vero ab eiusdem Suc- cessoribus Innocentio XIII, Benedicto XIII et Clemenle XII fuit confirmata, ac post in- tegri seculi fugam in viridi est observantia. Eadem cerlam quamdam praescribit melho- dum dilucidis regulis dispartitam, ad quam tuendam servandamque omnes indistinctim tenentur Urbis Ecclesiae, quin liceal ab ea declinare, nisi tales concurrant circumstan- tiae, propter quas, qui praesunt, legem ali- qua in parte emolliri opportunum existi- ment. Quaedam ea continet, quae cum sint generalia et ad essentiam perlineant cultus Sacrae Eucharistiae debiti, nedum Romae in sola Oratione Quadraginta Horarum, sed etiam alibi et in aliis omnibus Expositioni- bus, quae per annum fiunt, servanda oranino sunt. Quod quidem procedit non ex prae- scripto Instructionis, quae unam respicit Orationem Quadraginta Horarum pro Eccle- siis Urbis; verura ex Ecclesiae institulo ac disciplina et ex Sacrariim Congregationum decisionibus. Celera vim legis habent quoad Urbem, sed ad alias Ecclesias non exten- duntur, licet laudabile multum sit ut ubi- que servenlur , queraadmodum respondit Sacra Rituum Congregatio in Patavina die 12 lulii 1749 (habetur hac in nova Col- leclione num. 2403). Et revera cum In- struclio dala sit peculiariter pro Ecclesiis

Urbis, hoc satis est, ne quoad alias obliga- tioneminducat. Verbodicam, eamdemquoad Urbem vim praeceptivam habere , quoad alias Ecclesias dumtaxat directivam. Quae sane dislinctio obtinet etiam in Urbis Ec- clesiis relate ad expositiones alias, quae per annum frequenter fieri solent , nisi lamen aliqua ex Instructionis Regulis etiam ad has expresse exlendatur.

10. Volunt nihilominus Cavalerius Oper. tom. 4, cap. 8, § 24 Instructionis ; et Te- tamus in Appendice ad § 5 eiusdem; vo- lunt, inquam, Instructionem vim legis ubi- que habere. Cum enim ambo notassent ali- qua in eadem contineri , quae a Caeremo- niali Episcoporum el Rituali Romano dis- cordare ipsis visa sunt : « Haec aulem, aiunt, novissime Romae petita sunt declarari » ; et responsum prodiisse affirmant die 26 Mar- tii 1746 hisce conceptum verbis: « Ser- vandam esse Instructionem , quia consonat praxi Cappellae Pontificiae et Urbis Romae, quae tolius Orbis Magistra est ». Prosequi- tur Cavalerius loco citato : « Petitio autem processit de Expositione qualibet etiam extra Romam. Unde quae methodus ab ea (scilicet Instructione) praescribitur, ubique gentium patet esse servairdam, etsi conlra- rium habeat Caeremoniale Episcoporum vel Riluale Romanum ». Non quaeram modo num revera aliquod intercedat discrimen Instructionem inter et Caeremoniale ac Ri- tuale ; alibi opportunior erit de hoc disse- rendi locus. Id , quod nunc inlerest , ad ipsum quod laudatur Decretum referlur. Me redarguat nemo, si de eiusdem aulhentici- tate dubitavero. Scito enim illud in Sacrae Rituum Congregationis Regestis minime re- periri; et penitus ignoramus num revera, a qua Congregalione et cuius auctoritate datum sit. Uterque Auctor silet et niniis generica utitur expressione: « Novissime Romae petita sunt declarari: - Declaratum fuit Romae ». Quamobrem iure existimo non aliud illud esse, nisi privatum respon- sum alicuius rerum lilurgicarum Periti, ro- gati ut suo iudicio enodaret quaesitum sibi ad decidendum traditum.

11. Dato autera, quod non privati ho- rainis iudicium, sed Sacrae Rituum Congre- galionis declarationem praebeat laudatura responsum: quid tamen inde? Habebit so- lummodo vim directivam , non praecepti- vam : siquidem posterius Sacrae Gongrega- lionis Decretum quaestionem solvit. Inter- rogata: « An Instriiclio pro Oratione Qua- draginla Horarum, Romae iussu Clementis XI

— 7

edita, etiam extra Urbem servari possil ac debeat? » sub die 12 lulii 1749 respondit : « Praedictam InslrucLionem extra Urbem non obligare ; laudandos tamen, qui se illi conformare student, nisi aliud ab Ordinariis locorum slatualur ». Igitur iuxla novissimum hoc Decretum, fas eril servare tam modum ab Inslructione tradilum, quam allerum a Caeremoniali praescriptum, licet primus ad sensum eiusdem Decreti magis congruere videatur; praesertim quia, siqua est appa- rens repugnantia inter Inslructionem et Caeremoniale ac Riluale, essentialia ne mi- nimum quidem iaedit , sed circa modum solummodo versatur , ut infra loco magis opportuno videbimus.

12. Laudabile igitur, si Instructioni omnes se conforment Ecclesiae, licet coa- ctive non teneantur. Idcirco sapienter sub- dit Decretum ac limitationem ponit: « Nisi aliud ab Ordinariis locorum statuatur ». Hinc si Episcopi quoad aliquam ex praescriptis Regulis ab Instructione recedere satius du- cant vel aliquid moderandum censeant, ut locorum et Ecclesiarum qualitatiprovideant, laudabilibus et rationabiiibus consuetudini- bus, quae nec per Caeremoniale Episcopo- rum abrogantur, se conforment , variisque consulant circumstantiis, quae non ubique eaedem sunt, hoc erit servandum. Id ta- men dumtaxat intelligendum de iis, quae, salva ritus substantia, vel circa modum ver- santur, vel quamdam congruentiam impor- tant nullamque praeferunt deformitatem, si diversimode fiant, aut etiam omittantur. Se- cus vero de iis est, quae cultus substan- liam spectant, et sacrae actioni sunt essen- tialia ; quae propterea ubique locorum ser- vanda sunt, non in vim Instructionis, quae ad universum Orbem non extenditur, sed ex Ecclesiae praescripto , Rubricis ac Sa- crarum Congregationum Generalibus Decre- tis, quae' ubique vim legis habent.

13. Quoniam vero, ut patet ex hucusque dictis , Clementina Instructio vim prae- scriptivam habet in Urbe, directivam dum- laxat quoad alias Ecclesias per universum Catholicum Orbem; et, ut ubique servetur, multum laudabile est : operae pretium dur cimus exemplum sequi Cavalerii et Teta- mi, qui eamdem doctis quibusdam adnota- tionibus illustrarunt. Opportune distinguenda erunt, quae ubique servanda sunt, ea se- cernendo ab aliis, quae pro locorum, tem- porum ac peculiarium circumstantiarum ra- tione possunt vel praeteriri omnino , vel saliem moderari. Varii etiam pro regularum

applicatione distinguendi sunt casus, elsi de Ecclesiis Urbis' agalur. Publicae namque ex- posiliones , praeter illas Orationis Quadra- ginla Horarum, soiemnes pariter sunt, vel quia ob gravem causam publicumque Ec- clesiae bonum fiunt, vel quia ex Instituto aut alia urgenli ratione , aliqua cum cele- britate populique frequentia peragunlur ; vel quia, licet non sint praeceplae pro Ora- tione Quadraginta Horarum, formam tamen pro eadem praescriptam tenent. Sunt etiam et aliae vel longe minus solemnes vel pri- vatae, quemadmodum suis apte locis vide- bimus. Hinc modi regularumque diversitas. Nam quae publicam expositionem respi- ciunt , nequeunt in omnibus aeque aptari privatis: rursus, quae in solemnissimis te- nendae sunt, non item necesse est ut ob- tineant in minus solemnibus, quae ad breve tempus ex venia, non ex praecepto fiunt, vel statis diebus, vel occasione novendia- lium , quae praemitti solent Festivitatibus B. M. V. et Sanctorum, vel aliis de causis. Ut autem opus hoc nostrum utile sit, non sistam dumtaxal in iis, quae ad Orationem Quadraginta Horarum proprie pertinent, sed et alia insuper persequar, quae diversimode obligant in aliis quibuslibet expositionibus vel publicis vel privatis, vel magis minus- que solemnibus.

14. Mirabitur forte quis quod in me hoc negolium susceperim , poslquam spartam hanc Cavalerius atque Tetamus ita illustra- runt doctis adnotalionibus, ut nihil iisdem addi posse videatur. Curnam id fecerim ? percontabitur. Yerum perconlandi locum is non esse fatebitur ; desinetque admirari, si rationes, quibus motus fui, ul eorum opus recuderem, attente consideret. Cum enim Decretorum Sacrae Rituum Congregationis Collectioni Instructionem Clementinam adii- cere Appendicis loco statuissem , opportu- num visum est mihi sub qualibet sanctione notare Decreta , si quae sunt , relativa ad eamdem. Mens praeterea erat, ut quilibet uno veluli obtutu singula agnosceret, quae ad unam alteramve regulam pertinenl ; quod fecisse praefatos Auctores non diffi- teor, sed accidit saepenumero , ul ad alia eorumdem operum loca Lectorem aman- dent, quod perincommodum multum est. Forte etiam aliquam praetereunt quaestio- nem , vel saltem vix attingunt , sed non satis illustrant : quamobrem supplendus erat defectus. His accedit , quod non in omnibus ego eorum sententiis assentior, sed quandoque , ut ab iis dissentirem , non

— 8 —

omnino contemnendae rationes me impule- runt. Utrum bene, aliorum eril iudicium. Ac tandem recentiora addenda erant De- creta , quae nondum prodierant, dum Ga- valerius suum opus absolvit , a quo Teta- mus , quidquid in hanc rem scripsit , est mutuatus. Hoc fuit instituti mei consilium, haec ratio. Utile opus pergratumque futu- rum arbitror , saltem quia in unum col- lecta sunt omnia , quae circa Sacrae Eu- charistiae expositionem, quocumque modo ea fiat , versantur. Aliqua etiam inciden- ter habentur, quae inservire poterunt pro

norma Processionum , in quibus Sanctissi- mum Sacramentum, vel pro Oratione Qua- draginta Horarum , vel in solemnitate et Oclava Sanctissimi Gorporis Ghristi, vel alia quacumque ex causa , magna cum pompa circumfertur. Ne censeas me cuncta per- sequi velle , quae ad hasce Processiones pertinent ; nimis ab inslituto diverterem, si id vellem. De iis tantummodo ero so- licitus, cum se obtulerit occasio, quae ec- clesiasticae leges, ut earumdem decori con- sulant , vel facienda vel vitanda esse iu- bent.

^i^

r^

ISTRUZIONE BD ORDINI

Da osservarsi neirOrazione oontinua di quaranfore coirEsposizione del Santissimo Sacra- mento per li bisogni di S. Chiesa, secondo la pia mente de'Sommi Pontefici confermata, e pubblicata di nuovo per ordine di Nostro Signore Clemente XII.

PROSPERO DEL TiTOLO Di S. SiLVESTRO iN Gapite della S. R. G. Gardinal MAREFOSCHl, DELLA SantitX di Nostro Signore Vigario Generale.

§1-

« Essendo stale fatte sin dal tempo del- c l'introduzione dell' Esposizione del SSmo ; Sacramento per TOrazione continua di qua- c rant'ore diverse provisioni spettanli al de- ; coro di detta funzione, acci6 le medesime : venganoesattamente osservate e si rimuova c ogni abuso introdotto in alcune Ghiese ; ( d' ordine espresso della Santita di Nostro

< Signore datoci coll' oracolo della sua viva ( voce , ordiniamo e comandiamo , che in ( tutte le Ghiese di questa Gitta tanto Pa- ( triarcali, quanlo Gollegiate e Parrocchiali, ( ed in ogni altra Ghiesa si dei Secolari ,

< che dei Regolari , in qualsivoglia modo ( privilegiata e degna di special menzione,

< in cui si fara la suddetla Orazione di qua- ( rant'ore, s'osservi inviolabilmente quanto

< si prescrive nella presenle novissima Istru- ;< zione sotto le pene infrascritte ».

11.

« Si mettera sopra la porta delia Ghiesa, « dove sara l'Esposizione un segno del SSmo « Sacramento ornato di festoni, come pure « a capo della strada vicina, perchfe sia noto « a chi passa esservi 1'Esposizione del SSmo « Sacramento ».

Optimo iure praescripta haec sunt , ut Fideles ante Ecclesiam et per vicinia trans- euntes, hisce signis admoniti, confluant Sa- cramenlum veneraturi. Eadem signa pluri- mum conferunt ad compescendam plebis

licentiam, ne clamoribus et turbis devotio- nem distrahant illorum, qui in Ecclesia sunt Orationi intenti. In aliis vero Expositionibus, quae persaepe fiunt, satis erit quod prope principem ianuam Ecclesiae apponalur si- gnum, quemadmodum in Urbe fit.

§111.

« II SSino Sacramento dovra esporsi nel- « r Altar maggiore (eccettuate le Basiliche « Patriarcali , nelle quali si suole esporre « sopra altro Altare), e si coprira Tlmma- « gine 0 Slatua, che vi sia; come anche le « pareti della Tribuna e le vicine all' Al- « tare , se non vi sono ornamenti fissi , si « copriranno con drappi , avvertendosi che « gli apparati non contengano istorie, nfe cose « profane ».

1. Primapars huius sanctionis tanto cum rigore servanda est, ut, occasione Exposi- tionis pro Oratione Quadraginta Horarum , numquam liceat ab ea declinare, nisi urgeat necessitas exponendi Sacramentum in aliquo satis amplo laterali Sacello, Ara maxima ob novam construclionem, aut necessariam reparationem, aut aliam indeclinabilem cau- sam, impedita. Hoc tamen in casu licentia Gardinalis Urbis Vicarii omnino erit neces- saria. Ipse namque agnoscere debet, num, exposito Sacramento extra Aram maximam, salis consultum sit decentiae et religioni , an magis expediat Expositionem ea in Ec- clesia differre , donec impedimentum sub- latum sit, et interim aliam ei substituere.

Exceptio, quae fit favore Patriarchalium, firmat in oppositum regulam quoad alias omnes Ecclesias. Ideo enim Patriarchales in lege non comprehenduntur, quia expo- sitio commode fieri potest in Sacello, in quo toto anni tempore asservatur Encha- ristia, vel etiam in alio, quod magis oppor- tunum videatur. Huiusmodi quippe Sacella angustis non sunt circumscripta limitibus , sed tam late undique patent , ut horum quodlibel velut altera separata Ecclesia cen- seri possit: quamobrem frequenti licet con- fluente populo, nihil timendum est, quod religionem, cultum, decenliam laedat. Ne- que antiqua consuetudo deerat , dum pro- diit Instructio, quae eamdem , ut laudabi- lem et rationabilem (legem limitando) pro- bavit firmavitque. Non eadem ratio militat quoad alias Ecclesias, licet elegantia et am- plitudine insignes , quae proinde regulae generali subiiciuntur.

2. Ea tamen lex ultra Expositiones Ora- tionis Quadraginta Horarum non extenditur. Si de aliis sermo sit magis minusque sole- mnibus, quamvis maxime deceat ut in Ara maiori hae fiant, regula non est tanto cum rigore accipienda, ut non liceat devotionis, vel etiam commoditatis ergo, vel ad satis- faciendum piis Fundatorum dispositionibus, vel alia rationabili de causa, Sacramentum exponere in aliquo ex lateralibus Sacellis, dummodo quodlibet absit irreverentiae pe- riculum : quemadmodum probat Gavalerius tom. 4, cap. 7, Decret. 27 ,- et affert respon- sum Sacrae Congregationis Concilii in causa Meliten. sub die 4 Februarii 1719, vide- licet : « Expositio SSrhi Sacramenti fieri debet qualibet prima Dominica mensis in Altari Gonfraternitatis, et non potius in Al- tari maiori Ecclesiae S. Pauli; et Episcopus provideat, ne oriantur inconvenientia ». Ex quo Decreto discimus, nedum posse, verum etiam quandoque fieri debere expositiones minus .solemnes in aliquo ex lateralibus Sacellis. Gavendum tamen, ne inde oriatur periculum aliquo modo laedendi religiosum cultum , qui convenit Sacramento. Illud avertere Episcoporum sollicitudinis et vi- gilantiae est. Hinc in Gappellis, quae sunt prope ianuam Ecclesiae , vel expositiones nullimode fiant, vel ianua claudatur; et populus ingrediatur per aliam, ad declinan- dum irreverentiae periculum. Romae qui- dem persaepe accidit, ut occasione novem- dialium, vel indictarum precum in publi- cis necessitatibus, vel satisfaciendi causa piis fundationibus et fidelium votis, passim Eu-

10 —

charistia exponatur in aliquo laterali Sacello. Imo id convenire magisque congruere vi- detur, si fiat ex privata causa, ceu innuit haec nostra Instructio; quae § 36 expresse iubet, quod Expositiones , praeter illam Quadraginta Horarum, facere nemini liceat sine Apostolico indulto , vel Gardinalis Vi- carii eiusve Vicesgerenlis licentia, qua ob- tenta « Si esporr^ il Venerabile in un' Al- tare o Gappella con un velo avanti ».

3. AUera sanclionis pars , quae est de velandis Imaginibus, pariter obtinet in sola Exposilione Quadraginla Horarum; nec est necessario trahenda ad alias nedum minus solemnes, sed etiam solemnissimas , quae non ex praecepto, sed ex pia inslitutione, laudabili consueludine et devotione inter- dum fiunt. In his faleor variam esse Eccle- siarum consuetudinem; ut plurimum tamen longeque frequentius nuUo velo tegitur Tabula Allaris , praeserlim si ea exhibeat B. M. V. Imaginem, quae in magna est ve- neratione; neque fieri quandoque posset, ubi frequenter et ad breve tempus Sacra- mentum cum minori soleranitate exponitur; et Altarium tabulae permagnae tegi ne- queunt , nisi oblongis latisque velis, ope scalarum periti manu aptandis. In hac ipsa Urbe usuvenit, ut detegantur quaedam Dei- parae Imagines miraculis et devotione po- puli celeberrimae, quin Ecclesiastici Prae- sides huiusmodi morem reprobaverint aut interdixerint. Longaeva consueiudo abrumpi nequiret sine offensione et scandalo.

4. Non me latet s. m. Benedictum XIV Pontificem sapientissimum et in sacrorum rituum .scientia nemini secundum, cum Bo- noniae esset Episcopus, quadam sua Insti- tutione, quae in editione latina est 30, mo- rem hunc improbasse , queraadmodum et alterum , exponendi scilicet Sacraraentum in Festis Sanctorum. Poslquam enim dixerat hasce Expositiones fieri non debere sine Ordinarii licentia, subdil num. 14 et sequen.: « Notura tamen esse volumus, eamdera fa- cultatera nos minirae concessuros, si in ipsis Ecclesiis, statis iisdem anni diebus, Efiigies B. M. V. exponatur, vel Festura alicuius Sancti celebretur , licet vetusta huius rei consuetudo nobis producatur. Id enim sa- crorura rituura periti sumraopere daranant». Auctoritatem affert Bauldry in Manual. Sacr. caeremon. part» 3, cap. 17, num. 2, Bissi verb. Expositio Sanctissimi Sacramenti num.232, § 5, Thiersii de expositione San- ctissimi Sacramenti, cap. 4, num. 12. Haud tamen haec me commovent. Non enim

11

spectandum est quod ipse docuit Bono- iiiae Episcopus , veium quod Pontifex Ma- ximus Romae fecit. Nam quod Bononiae docuit ut privatus doclor , in Petri Calhe- (]ra postea sedens repudiasse saltem tacite, si non expresse , censendus est. Pontifi- calum ipse tenuit ad annos duodeviginti ; et interea scimus eumdem perquam fre- quenter , cum ob distanliam Ecclesiarum, in quibus erat Oratio Quadraginla Horarum, ad eas accedere, hyemali praesertim tem- pore , nimis erat incommodum , ad alias pergere consuevisse , in quibus statis heb- domadae diebus minus solemnis fit exposi- lio , et suismet oculis deleclas interea vi- disse Deiparae Imagines. Singulis praeterea annis Basilicam Liberianam petebat triduo Quinquagesimae, ut Sacramentum adoraret in Gappella Paulina solemniter expositum, nullo velo obducta , sed omnibus palente vetustissima Imagine B. M. V. , quae ibi magna in veneralione est. Ipse autem, qui innumeros reformavit abusus , numquam tamen iussit, ut eadem tegerelur Imago et aliae etiam cooperirentur, quas cum Sacra- menlo exposilo apertas ipse viderat. Id salis superque est, ut morem hunc, utpote Ecclesiasticis legibus non repugnantem, a sapientissimo Ponlifice , qui secus ut pri- valus doctor existimaverat, fuisse probatum dicamus.

5. Pro coronide iuvat addere, quod cum nova magnificentissima machina pro solemni expositione peragenda in praefata Gappella Paulina Basilicae Liberianae fuisset exstru- cta, eo tamen modo ordinata et disposita , ul in altum nimis assurgens , impedimen- tum afferret detectioni Imaginis B. M. V.; orla quaestio est inter Gapitulum et Sacelli Patronum, et causa ad Sacrara Riluum Gon- gregationem delata, propositoque Dubio : « An SSmura Eucharistiae Sacramentum pu- blicae venerationi sit exponendum in Altari Deiparae Virginis , huius Imagine detecta, vel potius tecta? » responsum fuit: « In casu de quo agitur , servandam esse anti- quam consuetudinem » quae erat, ut expo- sitio fieret, detecta Imagine. Ne autem sit qui existimet ad alios casus extendendum non esse Decretum , utpote quod non est generale, sed relalivum ad speciem propo- sitam. Nam si in quibuslibet expositionibus cooperiendae essent Imagines Deiparae et Sanctorum, quia, ut aiunt Bauldry et Bissi loco supra citato : « Praesente Domino om- nium summo cessare debet cultus servo- rura » ; neque consuetudo, elsi immemora-

bilis, neque conventio, neque lex fundatio- nis , neque alia quaelibel gravissima exco- gilanda ratio posset honestare detectionem Imaginum , dum Sacramentum est publice exposilum . Itaque supra relata Auctorum verba in sensu congruo sunt accipienda. Gullus utique non sunt confundendi, neque Deiparae et Sanctis ille tribuendus est ho- nor, qui uni debetur Deo: nihil tamen prohi- bet, quominus, dum preces ad Deum dirigi- mus, Deiparam et Gaelicolas, quorum intue- mur Imagines, apud Eum deprecatores adhi- beamus: imo ex Ecclesiae institulo ita est faciendum , ut quod nostris precibus non valemus, intercessorum ope et patrocinio consequamur.

6. Sciscitandi hic videtur locus: curnam tegendae omnino sint Imagines in Oratione Quadraginta Horarum, non item vero in aliis vel minus solemnibus, vel etiam solemnis- simis, quae non raro per anni circulum liunt, Expositionibus? Posset quis quaeslio- nem solvere, quia lex unam respicit Expo- sitionem Quadraginta Horarum, et alias non complectitur; ideoque ad has nequit ex- tendi. Sed ratio huiusmodi, ut mihi vide- tur, nodum nousolvit; alia quaerenda est, quam ab intrinseco dicimus. Pro diversitate functionum diversoque earuradem fine, ali- quid decet et licet in una, quod in altera, quamvis idem sit utriusque subieclum, non expedit. Porro Oratio Quadraginla Horarum ideo instituta fuit, ut diu noctuque, quavis hora, toto vertente anno, sine intermissione incensum in conspectu Domini dirigatur. Ita in laudata Gonstitulione Clementis VIII anni 1592. Instituti itaque praecipuus et unicus hic est finis : ergo duranle Oratione, quae numquam intercipitur, nisi in triduo Passionis , quando cessat Hostia el Sacrifi- cium , oranis 'cultus soli Deo exhibendus est; idcirco expedit velari Altarium Ima- gines , ut populus sine dislraclione totus sit in adoranda Eucharistia unice intentus. Hac de causa iubet Inslructio nedum legi Altaris Iconem, verum etiam hemiciclum muralem seu parietes tribunae telis sericis, aut peristroraatibus vestiri, conditione adie- cta, quod in his non contineantur historiae aut res profanae. « Ego vero, notat hic Ga- valerius, adderem neque sacras; quia ut profanae valde dedecent rei sacrae, quae exponitur , ita sacrae aptae sunt circum- stantium atlentionem a Sacramento distra- here et ad se convertere ». Feslivus igitur esse debet ornalus omnis , qui apponitur ratione Sacramenti expositi, tam quoad AI-

tare, quam relate ad integrum Sacelli am- bitum : nihil tamen in eo occurral oportel, quod minus convenial Sacramento, vel dis- tractionibus praebeat occasionem.

7, Quae cum ita sint, facile assequimur Instructionem non ideo sollicitam esse de Imaginum operitione,quasi illicilum censeat easdem detectas haberi tempore Expositionis Eucharistiae , sed ne earum aspectus quid minimum detrahat fmi intento in institutione Orationis Quadraginla Horarum. In aliis au- tem Expositionibus, licet primus honor, ut semper, Deo sit tribuendus; quia tamen vel ex institulo piisque fundationibus , v«il ex fidelium devotione, simul Deiparae et Caelicolarum, qui preces nostras Deo offe- rant, imploratur auxilium; minime dedecet, neque Ecclesiae disciplinae repugnat, ali- quam Imaginem oculis intuenlium obiicere. Ita enim Virginem Mariam et Sanctos co- limus, ut omnis honor ad Deum referatur; ul habent S. Thomas part. 3, quaest. 25, artic. 5, ad 2 , et S. Bonaventura in 3, dist. 9, art. 1, quaest. 3. De hac tamen re alias redibit sermo.

8. Quoniam vero alteri quaestioni oc- casionem praebet idem Pontifex Bencdi- ctus XIV , qui auctoritatem sequens Baul- dry, Bissi et Thiersii improbare videtur morem publicae venerationi exponendi Sa- cram Eucharistiam in Sanctorum festis : eam paucis expendere liceat. Haud enim convenire arbitrantur praefati Auctores hu- iusmodi Expositiones : « Quia diversus esl cultus exhibendus Sacrae Eucharistiae a cultu exhibendo Sanctis ; et , praesente Domino omnium summo , debet cessare cultus Sanctorum ». Porro in sensu tam rigoroso accipienda non est horum opi- nio, ut nequaquam liceat coniungere ex- positionem SSmi Sacramenti cum Festis Sanctorum. Secus enim interdicendae pror- susque abrogandae essent novemdiales et triduanae preces , quae persaepe in- stituuntur ad honorem Deiparae et Gae- licolarum, exposilo interim Augustissimo Sacramento ; imo eliam Litaniae Laure- tanae, quae ad implorandum B. M. V. prae- sidium coram eo a frequenti populo fere semper ante Hymnum Tanluni ergo etc. recitantur. Garpenda praeterea esset haec eadem Instructio, quae §§ 24 et 30 iubet, ut, dum Sacramentum exponitur et prius- quam populus cum eiusdem benedictione dimittatur, recilentur Litaniae Sanctorum, cum suis itrecibus. Gensura haec impeteret Institutum probatosque Ecclesiae mores ,

12 —

quod vel simpliciter excogitare piaculum est. Nam Litaniae Lauretanae et Sancto- rum , necnon preces aliae recitari solilae et ab Ecclesia adprobatae et permissae, nihil detrahunt cultui debito sacrae Eu- charistiae , quia ut supra dictum est , cul- tus omnis refertur ad Deum , ut ad finem ultimum ; et Deiparae ac Sanctorum invo- catio fit tamquam medium , quo, adhibitis intercessoribus , facilius a Deo obtineamus quod petimus.

9. Discrimine igitur opus esl. Nam si tali ac tanta cum solemnitate et strepitu celebretur feslum , ut populi confluentis curiosilatem potius excitet , quam foveat devotionem ; ac periculum propterea subsit irreverentiae ac distractionis: ex. gr. si ex- quisitus musicorum concenlus ac multipli- cium instrumentorum clamorosus sonitus adslantium attentionem attraheret et de- mulciret aures cum maximo detrimenlo venerationis Sacramento exhibendae ; ne- minem fore arbitror, qui hoc in casu non existimet satius esse a simultanea Sacramenli Expositione abstinere. Atque haec ratio po- tius quam auctoritas Bauldry, Bissi, Thiersii movit Benedictum XIV dum Gardinalis Bo- noniensem Ecclesiam moderabatur, ut facul- tatem se concessurum negaret exponendi Sacram Eucharistiam in festis Sanctorum. Id ipse aperte declarat, inquiens loco supra citalo : « Illud enim praeterire non possu- mus , quod maxime ad hanc sententiam conferl, plurima contra Eucharisliae sancti- tatem committi, cum festis Sanclorum die- bus publice exponitur. Maxima enim fre- quentia populi in Templum confluit , ubi post preces , vanis colloquiis detinelur , utque animum musicorum concentibus in- tendat , Divinissimo Sacramento terga ver- tere non erubescit ». Patet hinc Sapienlis- simum Antistitem more commotum Bono- niae vigente celebrandi festa Sanctorum exquisito apparalu, instrumentorum ac mu- sicorum clamore valido , cum Sacrae Eu- charistiae solemni exposilione, ad avertenda mala, quae inde oriebantur in religionem, noluisse, ut utrumque simultanee fieret.

10. Gonlra vero, si festi celebritas un- dique casta et religiosa nihil prorsus ad- iunctum habeat, quod sit per se aptum ad distrahendum fidelium animos a veneratione et cultu erga patens in Throno Sanctissi- mum Sacramentum ; si omnia ad Ecclesia- sticas leges ita sint composita , ut adstan- tium affectus ad devotionem excitent fo- veantque pietalem ; non video cur in festis

Sanctorum publice exponere Sacramentum indecorum sit. Neque puto inconveniens esse, etiamsi sub Ecclesiasticae functionis finem, priusquam Sacerdos impertiatur populo be- nedictionem cum Sacramento, musicalis de- votus concentus modulatis vocibus fiat. Pos- set etiam Expositio differri ad solemnitatis (inem, quando nihil est amplius, quod sit per se aptum ad populum dislrahendum.

11. Audiendus Gavalerius, qui sub hac distinctione praefatorum Scriptorum opinio- nem amplectendam , vel reiiciendam esse scite adnotat ; et utramque sententiam con- ciliat Tom. 4, cap. 7, decret. 28, num. 2 et 3. « Dum in tali occasione non exponi- tur Sacramentum (locum designat ex Be- nedicto XIV supra relatum), vindicatur ab irreverentiis plurimis, in quas populus fre- quens labitur; cum experientia compertum sit eumdem non semei occupari in vanis obloquutionibus , attendere musico cantui et instrumentorum sono et quandoque hu- meris etiam ad Sacramentum versis. Quod si expositionem in tali circumstantia a prae- dictis absurdis et irreverentiis alicubi im- munem praxis comprobet , absit quod ea puletur inhibita , licet satius sit eam fieri circa fmem functionis sacrae ad hymnum videlicet, vel ad Magnificat. Sic enim po- pulo tempus suppetit se exercendi in re- censitis operibus; et pro modico illo tem- pore plebs facile se colligit Sacramentum veneratura , atque admodum laudabiliter dimittitur cum pretiosa Sanctissimi Sacra- menti benedictione ».

12. Quod si iuxta cl, Auctoris sensum, modo praedicto haud dedecet publice Sa- cramentum exponere, etiamsi Vesperae so- lemniter cum musicali concentu et multi- plici instrumentorum strepitu decantatae fuerint; multo magis licebit, ubi Vesperae, vel nullo modo, vel sine instrumentis, de- vote alternanlibus choris , et cantu ad Ec- clesiae leges composito persolvuntur. Et revera sub oculis summi Pontificis, imo cum venia eiusdem Vicarii , aliqiiibus in Urbis Ecclesiis Titularium fesla concluduntur cum SSrai Sacramenti Expositione, Et quamvis frequens conveniat populus , nihil tamen notatur, quod sit minus decens ; quia nihil est quod perturbationis et distractionis oc- casionem praebeat; nihil, quod scandalum et offensionem pariat; nihil demum, quod ad devotionem conciliandam et veneratio- nem fovendam non sit dispositum. Ideo idem Sapientissimus Pontifex Benedictm XIV qui protestatus fuerat non concessurum

13 —

facultatem exponendi SSmum Sacramentum in Ecclesiis Givitatis et Dioecesis Bononien- sis , occasione festivitatum Deiparae atque Sanctorum : satis diuturno decera et octo annorura , quibus in Petri Gathedra sedit, spatio, nihil oranino quoad Ecclesias Urbis innovandura censuit: quia in Expositioni- bus, quae Roraae fiunt in Natalitiis Gaelitum vel B. M. V. festivitatibus, bene norat eam esse extrinsecam celebritatem, ut nihil se- cum ferat, quod populura a debito erga Eucharistiara obsequio averteret, aut saltem distraheret.

13. Obiter haec dicta sint. Etenim prae- fata distinctio nequit habere locura in Ora- tione Quadraginta Horarum : eo quia, iuxta mentem Clemeiitis VIII, qui oraniura pri- raus eara per integrura anni circulura fieri iussit in Urbe, ila"orania debent esse cora- posita, ut cuncti, qui conveniunt, adorationi Venerabilis Sacramenti sint unice intenti ; et in oiatione sine ulla perturbatione spi- ritus, quantum fert huraana fragilitas, con- sistant. Non alii propterea concentus audiri debent, nisi graves et devoti tantummodo in Missis soleranibus, quae, servata Instru- ctionis regula, cantari debent. Verurataraen in aliquibus Ecclesiis, vespertinis horis dum populus est frequentissimus , inductus est mos modulandi cum vario instruraentorum sonitu suavi voce versiculos , qui tantum abest ut fidelium raentes ad recolendura Divini araoris sublime mysterium pertra- hant, ut potius avertant, sin minus, distra- hant, Estne huiusraodi raos solidae verae- que pietatis affinis, ac si per eumdem maior honor Sacramento deferatur, ut illi blate- rant , qui suam tueri conantur inscitiam? Imo dicara abusura esse, rainime ferendum ac radicitus evellendum. Nisi enim oppor- tune cohibeatur, facile est ut producatur ultro licentia ; et sensim sine sensu illi in- ducantur modi, qui ut sunt pruriendis au- ribus apprime idonei, ita adstantium corda demulcent et mentes a fine in sacra illa actione intento longissime avertunt. Utinam vero id tantumraodo esset tiraendum 1 Vere tamen non sine gravi anirai raoerore, et vi- dimus et audivimus in Domo Dei , in loco Orationis corara Augustissimo Sacramento publicae exposito venerationi , eas repeti symphonias, quae, plaudente hominum otio- sorum turba, scaenis inservierant.

14. Si, ut verbis utar S. Pii V Gonstit. Quani primum etc. dal. 1 Aprilis 1566, oportet, ut ad Ecclesias sit humiiis et de- votus ingressus, quieta conversatio ; si In-

— 14 —

nocentius XII, ut refert Benedictus XIV, in

Epistola ad Episcopos Ecclesiaslicae ditio- nis 19 lanuarii 1749 ob enatos abusus, mo- deralis Decessorum suorum conslitulionibus, generatini quarumcumque cantilenarum , seu motettorum cantum prohibuit, ac regu- lam dedit de iis , quae canlari permissum est in solemnibus Missis ac Vesperis , nec non in Supplicalionibus instituendis in octi- duo festivilatis Gorporis Christi : peculiari quodam iure suo exigere videtur Oratio Quadraginla Horarum, ut humiiis et quieta sit conversatio; et qui eam turbare possunl cantus ac instrumentorum soniius , penitus ab Ecclesia arceanlur. S. Carolus Borro- maeus, qui post Tridenlinara Synodum me- rito appellari potesl ecclesiasticae discipli- nae inslaurator et restitutor, praecepit, ut nec Sacra fierent in Ecclesiis, durante Ora- tione Quadraginta Horarum; et siqaa essenl implenda in illis onera , iisdem satisfieiet in altera ex proximioribus, solummodo unum alterumque Sacrificium in Monialium templis permisit, dum minor esset populi frequentia; divinamque psalmodiam in Col- legiatis, longius tamen ab Altari exposi- tionis. Quae autem sanctionis ratio? Ne po- pulo unice intento adorationi Venerabilis Sacramenli ulla daretur perlurbalionis oc- casio, neve adstantium divideretur attenlio. Quo exarsisset zelo Sanctus Antistes, si quis ausus fuisset coram SSmo Sacramento pu- blicae veneralioni patente , sub specie re- ligionis et cultus suaves cantiunculas alter- nante inslruraenlorum varietale miscere , quae , quo magis alliciunt et pruriunt au- res, eo etiam magis alienant spiritum ab oratione 1

IS. Equidem Clemenlina instruclio haud expresse prohibet huiusmodi cantiunculas vulgari appellatione mottetti, nec musicam sive inslrumentalem sive vocalem arcet a templis durante Oralione Quadraginta Ho- rarum. 'Quid ex hoc? Integer attendendus est contextus, simul conciliandae diversae orationis partes : clare patebit mens Insti- tutoris , licet apertis verbis non expressa. Omnia in unum eumdemque diriguntur finem , nempe, ut cogitationes affeclusque omnes non ad alia distrahantur obiecta. Hinc ne ulla in Altari vel prope illud de- tecta adsit Imago expresse iubel § 3; man- dat insuper (§ 6) obscurari fenestras ad ejfetto di raccogliere Id mente dei fcdeli aW orazione ; ut submissa voce preces fun- dant, si qui sunt Sodalitatum confraLres per non causare distrazione agll altri, omnino

praecipit (§ 9); utque in Missis privatis neppur si suoni il campanello aW eleva- zione (§ 13) ; arcet procul a foribus Eccle- siae pauperes quaestuantes ad ejfetto d*evi- tare la distrazione de* fedeli che orano (§ 28); eadem de causa prohibet (§ 32) conciones tempore expositionis: et vix per- miltit, data a Praesidibus venia, brevia col- loquia per eccitare i fedeli alla devozione verso il SSfiw Sacramento. Si ex his aliis- que sanctionibus plane ad veritatem patet cum ratio instituti , tum Ponlificis mens, quisnam erit, qui ex Instructionis silentio facultatem relictam existimet miscendi can- tiunculas ad cerlas leges compositas? Si omnia arcenda sunt obiecta etiam sacra et religiosa , quibus ad varia confluentis po- puli dividalur attentio; quis umquam sibi suadere poterit noluisse legislatorem inter- dicere cantilenas, quae , quo magis dele- ctant, eo etiam raagis quamdam mentis alie- nationem inducunt ab Eo, quod unice ad- orandum proponitur?

16. Sustineri posse inductum morem , qui illum luentur, existimant; quia huius- modi versiculi desumpti ex Psalmis, Can- ticis aliisque Bibliorum locis ad Sacram Eu- charistiam pertinent , vel mysticam habent significationem , nihilque est quod non sit Ecclesiae probatum , aut profani quid re- doleat. Oh quam facile decipimur sub spe- cie boni ! Nonne satis est, quod musica tam vocalis, quam instrumentalis , licet in aliis sacris funclionibus admissa, in hac ta- meu institutione fini, obiecto, menti Legis- latoris lataeque legi repugnet? Nonne Oralio Quadraginta Horarum iure quodam suo si- lentium postulat, ut cogitationes omnes et affectus in unum simul diriganlur obiectum et fiuem? Sancta sint carmina, graves modi atque devoti , nihil prorsus occurrat cum in vocibus, tum in instrumentis, quod re- ligionem non foveat, et ad venerationem excitandam erga Sacramentum non sit ap- prime aptum. Quid tum postea? Non omnia, quae sancta sunt , semper et qualibet oc- casione expedit fieri, neque in privatorum hominum arbilrio est ea agere, quae, licet pietati videantur accommodata, iuslis tamen de causis a Praesulibus in sacris quibusdam actionibus tacite vel expresse interdicunlur, etsi permittantur in aliis. Praeterea, expe- rientia, heu nimisl discimus, quosdam in- ductos raores, in se spectatos sanctos mul- taque commendatione dignos , prudentibus lamen ecclesiasticae disciplinae institutis non satis probatos , sensim sine sensu in

— 15 —

damnandos abusus converti. Quod praeci- pue accidil in musica lam vocali quam in- slrumentali. Quoties eo processil licentia, ut in Ecclesiis ea repeti audita fuerint, quae profanis spectaculis inservierant 1 quum ad satisfaciendum otiosae plebis curiositati, fa- ctum. nil aliud sit , nisi ad sacros versus transferre modos, qui in profanis cantiun- culis adhibiti maiorem plausum reportarunl. Alque hanc fuisse rationem arbitror, pro- pler quam , ut refert Benediclus XIV in praefala Encyclica ad Episcopos, Itmocen- lius XII generatim quemcumque cantile- narum, seu motettorum cantum eliminavit ab Ecclesiis; atque hac lege revocavit, quod iam pridem sub certis quibusdam regulis et condilionibus indulserant Alexander VII et Innocentius XI, exclusis videlicet mo- dulis illis, qui choreas et profanam potius melodkim, quam ecclesiasticam imitanlur. Videtur igilur moderamen huiusmodi non fuisse servatum. Quamobrem InnocenliusXII coactus fuit, offusis variarum interpretatio- num tenehris discussis, coeicere licenliam interdicendo cantum motettorum; ac limi- tando musicam ad Missas solemnes el Ve- speras, iis enumeratis, quae modulari tan- tummodo possent.

17. Verumtamen, Innocentii Gonstitu- tione non obstante, in aliquibus solemnio- ribus expositionibus, quae per annum fiunt, praesertim vero bacchanalium tempore , scientibus et silenlibus Praesulibus, cantum motettorum et variorum instrumentorum sonitum saepius et quotannis permissum et novimus et nostris auribus audivimus. Quid igitur? Gur quod fit in aliis, si fiat in Ex- positionibus Quadraginta Horarum, piaculum erit? Meum non est rationes scrutari, qui- bus moti summi Praesides tacite vel ex- presse id sinunt in aliis exposilionibus, quod fieri posse nego in Oratione Quadraginta Horarum. Grande intercedit inter utrum- que discrimen. Illarum quippe, quae sole- mniter fiunt, dum populus ludicris specta- culis est totus intentus, duplex est finis. Alter versatur circa honorem Deo tribuen- dum , ut aliquo modo compensatio ei re- tribuatur pro iniuriis, quae irroganlur ab illis, qui, ut sequantur vana mundi deliria, vitiis laxare habenas non erubescunt; alter vero, ut homines ab iocis et scurrilitatibus relrahantur. Quamobrem si in his admitta- tur musica cum vocalis tum instrumentalis, gravis, devota, ad Ecclesiae leges compo- sita, nihil habens, vel in modis vel in ex- pressionibus , quod locum orationis dede-

ceat et profanum sit; id ferendum esse non inficior. Eliam in aliquibus Ecclesiis Urbis antiqua est consuetudo a Praesidibus tole- rata canendi versiculos, pulsatis organis, el instrumentis, in hebdomadis Sexagesimae el Quinquagesimae, dum luxuries magis agitat profanam plebem. Sed longe diversa ratio est, quae militat in Oratione Quadraginta Horarum. Unicus est eiusdem finis, unicum obiectum, scilicet perennis adoratio Augu- stissimi Sacramenti nec intercepla, nec dis- tracta. Idcirco in Ecclesiis, ea durante, ut supra notatum est, tale sit silentium opor- tet, ut nihil prorsus occurrat, quod adsian- tium mentes valeat perturbare. Satis haec sunt, ut quisque agnoscat iure merito da- mnandum ac omnino eliminandum esse ab Ecclesiis inductum morem canendi versi- culos , et ad certum modum pulsandi in- strumenta, dum oratio perennis, patente in sublimi Throno Sacrameuto, id omne re- spuit quod instiluto repugnat.

§IV.

« Sopra r Altare non vi si pongano « Reliquie di Santi o Stalue de* medesimi « (non escludendosi per6 quelle degli An- « geli, che facciano figura di candelieri) e « raolto meno vi si pongano figure dell'a- « nime del Purgatorio di qualsiasi materia; « il che si proibisce anche in lutte le espo- « sizioni particolari ed in quelle, che lal- « volta si fanno per sufifragio di quelle « anime ».

1. Haec sanctio, quae iubet , ne super Altare, in quo Sacramentum exponitur, ap- ponantur Reliquiae aut Simulacra Sancto- rum , nedum obtinet in Oratione Quadra- ginta Horarum , verum etiam in aliis qui- buscumque Expositionibus, quae minus ma- gisque solemniter per annum fiunt, collo- cato Sacramento in Throno. Id declaratum video per modum regulae generalis a Sa- cra Rituum Congregatione in Aquen. diei 2 Septembris 1741. Siquidem ad tertium quaesitum Dubii primi hisce conceptum verbis : Suntne salutandae Reliquiae expo- sitae in Altari, in quo et ipsum Sacramen- lum expositum est? responsum fuit : San- ctorum Reliquiae nou sunt collocandae su- per Altare , in quo reipsa SStJmm Sacra- mentum est expositum (vide hanc novam Collectionem num. 2365 ad 1). Scile Sa- cra Gongregatio directe non respondit ad Dubium, sed sustulit errorem, qui Dubium creabat, declarando illicitam Sacrarum Re-

— IG —

liquiarum retenlionem in Altari simul ac in eo patet expositum SSmum Sacramen- tum. Erroneae huic opinioni causam for- tasse praebuerat Gavanlus , qui minus ac- curala usus expressione , haud reprobasse visus est huiusmodi Reliquiarum retenlio- nem, dummodo non collocentur alliori in loco. Foslquam enim dixeral parL 1, ad Missaiis Ruhricas tit. 20, litt, d, agens de praeparatione et ornamentis Altaris. Vasa quoque Reliquiarum exponi solent hinc inde vel inter candelab)a; notat, qua in re ca- vendum illud erit, ne umquam supra lo- cum Sacrameuti, praesertim si e.rponatur populo pro oratiorie publica, Reliquiarum vasa coUocentur: decet enim sedere Domi- num in alliori loco supra servos suos.

2. Verumtamen heic loci cl. Auctor lo- quitur stricte de ornatu Altaris et carpit illorum morem, qui vasa cum Sanctorum Reliquiis collocare non dubitabant in medio supra tabernaculum, in quo recondila as- servatur Sanctissima Eucharistia. Summo- pere dedecet, ut tabernaculum, destinalum pro Sacramenti cuslodia , simul inserviat pro basi, ubi exponaiitur Reliquiae, quod multo m;igis indecorum notat in eiusdem Sacramenti exposilione, cuius non ex pro- fesso, sed obiter et accidentaliter meminit. Neque ex hoc ceilo consequitur Gavantum non reprobasse collocationem Reliquiarum inter candelabra, dummodo id fiat in hu- miliori loco. Quidquid tamen sil de Scri- ptoris mente , quam nec Meralus attigit , quaeslio oranis cessal , dum Instructio et laudatum S. R. C. Decretum, ne ulio modo Reliquiae apponanlur, definiunt ac iubenl. Dixi : InstrucLio et laudatum Decretum ; quia una per allerum declaratur. Forte enim quis opinari posset extensionem legis, figuras tantummodo animarum purgantium respicere, quia sanclio postremo eam ponit relate polissimum ad Expositiones , quae fiunt in earumdem suffragium: verum De- cretum, quod longe posterius ea est, quam- libet dubiiandi rationem eliminat, genera- liter arcens Reliquias ab Altari, in quo re- ipsa SSmum Sacramentum est expositum.

3. luval hic addere quod nolat Cavale- rius ibidem cap, 7 , Decret. 28, num. 1. « Nobis nec arridet usus illarum Ecclesia- sum , quae in AUari Exposilionum sole- mnium mediis figuris, iicel ex Sacra Scri- ptura depromptis, apponunt symbola San- ctissimae Eucharistiae; etsi enim ipsa sacra sint et in aliis circumslantiis fortasse pro- banda,.in praesenli nos collaudare non pos-

sumus, quia dum ad se convertunt intuen- tium oculos , fideles distrahunl ab atten- tione erga SSmum Sacramentum et ab eius- dem veneralione ». Haec tamen opinio, si placet, generaliter sumpla rigida nimis non- nullis videbitur, ac propterea non sine ali- qua disLinctione amplectenda. Si Clemen- tina Instruclio excipit a regula, tantum- modo pro ornatu Altaris, in solemni expo- sitione Quadraginta Horarum Angelorum simulacra, che facciano figura di candelieri, certum est sub regula comprehendi etiam medias figuras, licet ex Sacra Scriplura de- promptas; censerem etiam eamdem regu- lam servandam esse in aliis Expositionibus, quae more consueto fiunt: tam rigidus non essem quoad aliquas extraordinarias, liceL solemnes, quae disponuntur ad inslar Pro- scaenii ; ut in his tolerari posse videantur symbola quaedam Eucharistiae , dummodo intersit Praesidum approbatio. Gavendum lamen, ne quid collocelur, quod vel ratione subiecli repraesentati , vel ratione expres- sionis, vel alia de causa convenire haud posse videatur.

4. Et revera in solemnissima illa Ex- positione, quae fit bacchanalium tempore, ad revocandum populum a profana spectacu- lorum licentia, in Oratorio S. Mariae Pie- tatis, quod a FundaLore P. Caravita dici- tur; magnifica extrui solet Machina, in cu- ius summilate residet Sacramentum tam- quam in gloria inter Angelorum Choros; in inferioii vero parte aliqua repraesentatur historia vel ex Sacris Literis , vel ex Ec- clesiae fastis, vel ex acLis Sanctorum lanti mysterii symbolica. Id nedum permiserunt Pontifices Summi, sed et praesentia proba- runt, cum consueverint illuc ad Sacramen- tum adorandum accedere. Certum esl enim huiusmodi morem vere religiosum et pium plurimum conferre, ea praeserlim occasio- ne, ad populum alliciendum devotionem- que excitandam.

5. Heic vero loci sciscitari quis posset: nura semper, ubicumque et qualibet data occasione removendae sint Reliquiae San- ctorum ab Altari, dum venerationi expo- nilur SSmum SacramenLum? Diximus supra regulam esse generalem; eam tamen inlel- ligi oporlere exislimo de omnibus exposi- tionibus publicis , licet ex causa privata , sive hae ad longura, sive ad breve tempus fiant. Publicam tamen lato modo dicimus quamcumque Expositionem, dum e Taber- naculo extracLa Sacra Hostia, in Ostensorio detecto aut velato , omnium adstantium.

— 17

oculis in Throno patel. Quod etiam obtinet, si alicubi in raore sil, loco Ostensorii, Sa- cram Pyxidem velatam sub umbella collo- care quod tamen, ut ex infra dicendis pa- lebil, ab receptis adprobatisque ritibus et Romanae Ecclesiae consuetudine alienum longe est. Secus vero dicendum de Expo- sitionibus omnino privatis, quae pro re nata, improviso quandoque fiunt, dum aperto Ta- bernaculi Ostiolo sacra Pyxis clausa suoque velamine obtecta adstantium oculis subiici- lur, quin extrahatur ad populum cum be- nedictione dimittendum. Hoc enim in casu inopportunum esset removere ex Altari Yasa cum Sanctorum Reliquiis , dummodo lamen nullum supra Tabernaculum situm sit; quemadmodum paulo ante ex Gavanto notavimus. Quamquam magis congrueret solis candelabris et floribus instruere Al- tare, in quo Venerabile Sacramentum per- petuo asservatur.

6. Subdit Instructio , ne apponantur omnino in Altari Imagines animarum pur- gantium, vel hae sculptae sint , vel depi- ctae, vel qualibet ex materia elaboratae. Haec regula praeceptiva est et ad omnes expositiones extenditur , ne illis quidem exceplis, quae quandoque solemniter fiunt in earumdem suffragium; quinimo hae ver- bis expressis regulae subiiciuntur.

7. Nedum vero huiusmodi imagines, si- mulacra, symbola ab Altari, verum etiam a cappella abesse debent, quemadmodum et vela nigri aut violacei coloris et aulaea funebria. Haud enim decet haberi lugubria in loco, ubi micat Ghristus gloriosus. Si Caeremoniale Episcoporum, lib. 2, cap.. 11, iubet, ne in Missa Pontificali pro defunctis, imaginibus mortuorum et albis crucibus distinguantur paramenta tam Altaris, quam Gelebrantis et Ministrorum , nec Libri et Faldistorium; multo magis funebria arcenda sunt ab Altari et Sacello, in quibus Augu- stissimum Sacramentum exponitur. Aequum enim est , ut ornamenta quaelibet , quae apponuntur, respondeant aliquo modo ma- ieslati Summi omnium Domini , qui sub specie panis latens adoratur in Throno ex- positus; etiamsi finis in huiusmodi Expo- sitione intentus sit precatio ad animabus purgantibus iuvandum.

8. Hinc Sacra Rituum Gongregatio in Antuerpien. sub die 10 Februarii 1685, ad quaesita: « Num liceat Gonfralernitati etc. exponere SSmum Eucharisliae Sacramen- tum cum apparatis nigris et in Processione illud deferre cum vexillis nigri coloris ?

An eidem Confraternitati liceat similem ex- positionem facere in Missa et Officio defun- ctorum cum apparatu pariter nigri coloris?» respondit absolute : Non licere, (in hac nova Gollectione num. 174:4). Ut enim Sacra- mento solemniter exposito, quacumque ex causa id fiat, Pallium Altaris, Baldachinum aliaeque supellectiles aut ornatus debent esse coloris, qui convenit Sacramento, ita etiam apparatus Sacelli debet esse festivus : quemadmodum Feria V in Coena Domini expleta Missa , et Feria VI in Parasceve, Templis omni destitutis ornalu, dum luctus atque tristitia occupat omnia , ob recolen- dam Passionis Dominicae memoriam ; nihi- lominus, ex Ecclesiae instituto et Rubrica- rum lege, festive ornatur Sacellum, in quo Sacra Hostia asservatur. His accedit, quod Sacra Rituum Gongregatio, orta quaestione: « An Gathedra pro concione habenda, piis quibusdam in exercitationibus cum Sacra- menti Exposilione, operienda esset pannis violaceis, qui color magis convenire vide- batur functioni, an coloris albi ratione Sa- cramenti? » respondit: Utendum colore albo quoad exedron in Sanctissimi Sacramenti Expositione.

9. Quamvis vero haec universim obti- neant ex praescripto Ecclesiae quoad Al- tare et Sacellum; lex tamen tanto cum ri- gore non est accipienda, ut nihil prorsus, occasione Expositionis pro defunctis, fune- bris apparatus sit extra Sacelli cancellos in Ecclesia. Audiendus Gavalerius, qui ad hunc locum inquit : « Quod tu extende (regu- lam scilicet pro Allari ab Instructione la- tam) ad totum Presbyterium , in quo Sa- cramentum extat expositum, non vero ad ceteram Ecclesiam, in qua praeterea panni nigri supra parietes poterunt extendi et apponi mortuorum figurae, quoties Sacra- mentum exponitur ad suffragandas defun- ctorura aniraas ». In hac ipsa alma Urbe invaluit consuetudo, quod pluribus in Ec- clesiis solemniter celebratur octiduum post Festum omnium Sanctorum pro defunctis, cum Sanctissimi Sacramenti Expositione, festive adornato Sacello, in quo fit Exposi- tio, tota vero Ecclesia nigris pannis vestita et imaginibus mortuorum; quem morem ad quamplurimas alias Gatholici Orbis Eccle- sias extensum vigilantissimi probarunt An- tistites.

10. Hac super re recentissimum habe- mus Sacrae Rituum Gongregationis Decre- tum, quod esl per se idoneum ad quas- libet amputandas quaestiones. Ganonici in-

18

signls Collegiatae Regiae Ecclesiae S. Lau- rentii Florentinae, iustis persolutis nuper defuncto totius Etruriae Regi Ludovico, cum adhuc Ecclesia funebri esset vestita ornatu, in ulterius devoti animi argumen- tiim publicas preces instituerant coram Sa- cramento fidelium venerationi solemniter exposito , amotis lugubri feretro , palliis nigri coloris nedum ex Ara principe, sed etiam ex minoribus Altaribus, detractisque pariter velis nigris alba Cruce signatis con- tegentibus Imagines Sanctorum supra eas- dem minores Aras collocatas ; integro ta- men ambitu Sacelli, in quo expositum erat Sacramentum, ornalu festivo contecto. Quae- stio orta est inter aliquos, num id licuis- set ; contendentibus nonnullis contra Ec- clesiae leges fuisse peccatum, et quidquid lugubre supererat, ab Ecclesia removendum exislimanlibus. Religiosissimum Capitulum, etsi de recte facto non dubitaret , nihilo- minus ad os obstruendum adversus vocife- rantes, ad Sacram Gongregationem recur- sum habuit, ut haec definiret num recte, an perperam se gessisset; et insuper, ut certam haberet regulam in similibus ser- vandam. Sacra autem Congregatio, re ma- ture discussa, respondit: « Gum praecipua pars Gappellae , in qua manebat SSmum Sacramentum festivis velis ornata fuerit , nihil in huiusmodi facto esse reprehenden- dum; imo neque necessariam fuisse remo- tionem palliorum nigri coloris a minoribus Aris ». Id pertinet ad probationem facti ; quoad modum vero servandum in simili- bus, addidit: « Non improbare, quod eo- dem modo iusta persolvantur ad plures etiam dies, vel pro omnibus fidelibus de- functis, vel pro defunctis alicuius Gongre- gationis tam Ecclesiasticorum quam Laico- rum ». Reprobavit solummodo morem ali- cubi invectum, exponendi SSihum Eucha- ristiae Sacramentum in privatis exequiis. Sed id ad rem nostram non altinet.

11. Quum igitur Sacrae Liturgiae Pe- ritorum auctoritas, Ecclesiarum Urbis con- stans consuetudo, et quod magis est , Sa- crae Rituum Gongregationis Decreta simul conveniant , quod non dedeceat funebris apparatus in Ecclesia, dum preces indicun- tur pro expiatione animarum purgantium, dummodo Sacellum, in quo publicae vene- rationi expositum est Augustissimum Sa- cramentum, festive sine ullo luctus inditio adornetur; iam patet, quomodo intelligenda sit postrema pars sectionis 4 Clementinae Instructionis coniungenda cum sectione

praecedenti , quae circa ornatum Sacelli versatur. Sed de hoc satis; progrediamur ad alia.

§ V.

« Sopra detto Altare in sito eminente « vi sia un Tabernacolo o Trono con Bal- « dacchino proporzionato di color bianco, « e sopra la base di esso vi sia un Gorpo- « rale per coUocarvi rOstensorio o Gusto- « dia, il cui giro sara attorniato di raggi « e non vi sara davanti alcun ornamento, « che impedisca la vista del SSmo ».

1. Si festivus esse debet ornatus omnis cum Sacelli, tum Altaris, in quo publice exponitur SSmum Sacramentum, ut supra iam vidimus, multo magis decet, ut fesliva sint omnia, quae immediate inserviunl Sa- cramento. lubet propterea Instructio, ut Ta- bernaculum seu Thronus cum superimpo- sito Baldachino, in quo Ostensorium coUo- candum est , in eminentiori Altaris parte assurgat, velisque sit instriictus albi colo- ris: « Un Tabernacolo o Trono con Bal- dacchino proporzionato di color bianco ». Ne tamen censeas album colorem ita prae- scribi, ut non liceat alio ornatu Taberna- culum seu Thronum vestiri : ornamenta excluduntur , quae nullatenus conveniunt Sacramento; ceterum si Thronus sit coe- laturis cum superinducto auro aut argento affabre elaboratus , pendentibus e corona laciniis auro pariter et argento intextis et in intima parte tela acu picta coopertus, vel alio non absimili modo construclus; etiamsi color albus vix ac ne vix quidem conspiciatur, dummodo nil sit , quod non conveniat Sacramento , tuto poterit adhi- beri.

2. Scite distinguit Instructio Taberna- culum seu Thronum pro diversitale Alla- rium, in quo debet collocari. Illud enim ex quatuor lateribus apertum adhibendum praecipue est in Altaribus ad Orientem po- sitis, ut undique conspici possit Sacramen- tiim; Thronus vero in aliis Altaribus, quae unicam habent faciem versus populum. Quamquam nec Thronus nec Tabernaculum apponi debent in Altaribus, quibus magni- ficum imminet Baldachinum, vel sustenla- tum columnis, ut in Urbis Basilicis, vel ex laqueari pendens , ul in Ecclesiis S. An- dreae de Valle, S. Mariae ad Martyres , S. Mariae supra Minervam et in aliis. Quantum vero ab Altaris superficie Taber- naculum seu Thronus eminere debeat ,

— 19 —

certo nequit determinari , quum id potis- simum dependeat ab Altaris Saceliique stru- clura, a machinae elevatione, a maiore mi- norique apparatu, a quantitate et disposi- tione luminum et aliis id genus circum- stantiis.

3. Sicuti aulem sanctio determinat Ta- bernaculi vel Throni cum superimposito Baldachino ornatum, qui Sacramento con- veniat, ut non iiceat iis coioribus in orna- mentis uti, quae, iicet festiva sint, ex Ec- ciesiae tamen instituto et discipiina adhi- beri non debent in iis, quae proxime in- serviunt Sacramento; ita etiam et alii or- natus sint oportet, quibus Aitare, in quo exponitur Sacraraentum, instruendum est, ad differentiam iiiorum , quibus vel sole- mnitatis causa, vei ex legis praescripto in Oratione Quadraginta Horarum vestiuntur Sacelli parieles. Quoad hos certa non de- terminanlur tegumenta, ut supra vidimus, et aptari possunt vel serica damascena, vel aulaea attalica, vel depictae teiae. Verum iicet iiuiusmodi ornatus ad apponentium piacilum adhiberi possint ; taies nihilomi- nus, ul supra innuimus, esse debent, vei coior spectetur, vei aiia adiuncta , quaies Sacramento conveniunt. Idcirco hic nostra Inslructio expresse vuit Baldacchino di co- lor hianco , quod intelligendum est iuxta modum supra deciaratum; eiusdemque co- ioris esse debent Aitaris pailium , veium humeraie, baidachinum portatiie, ut in § 18: quoad parietes vero et Imaginum veia, unam dumtaxat conditionem apponit , ne tegu- menta aut ornatus historias vel quid profa- num exhibeant.

4. Mandat praeterea Instructio, ut Sa- crum Corporale extendatur supra Taber- naculi aut Throni basim. Id tamen non est in sensu tam rigido accipiendum, ut non liceat quandoque Pallam proraiscue adhi- beri: imo quum basis ut piurimam sit ni- mis angusta , ideo nequit in ea explicari Corporale ; et nisi apponatur Palla , non secus crit quam piicatum aptandum. Quam- quam omnis cessat dubitandi ratio , quia etiam Palla venit sub nomine Corporalis, tamquam huius pars. Ita Macri ailatis do- cumentis in suo Hieroiexicon: Palla p^rs Corporalis, sive parvum Corporale , quo Calix cooperitur ; et anliquitus Corporale appeliabatur etiam Palla, ut ex Ordinibus Romanis, Sacramentariis et antiquis Ri- tualibus probant idem Macri et Ducangius ad V. Coryorale. Foeminis Deo devotis ve- tituni est sacra vasa et sacratas Pallas

(hoc est Corporaiia) attingere. Cap. Sacra- tas, Dist. 23. Corporale autem erat adeo amplum, ut et Altaris mensam occuparet totam ; et eius pars anterior revoluta ad Calicem cooperiendum inserviret. Quamob- rem cum unum et idem censeri debeant Corporale et Palla, pro hac non habemus pecuiiarem benedictionem, sed una simul cum Corporali benedicitur. Tametsi post- modum Palla fuerit invecta et a Corporali separata, ad quodlibet avertendum pericu- lum, quod certe imminebat, dum Galix ope- riebatur cum revoiuta anteriore parte Cor- poralis; adhuc tamen censetur et est pars Corporalis. Vide opus de Sacris utensili- bus Fabii de Aibertis, qui cap. 2, num. 37, et cap. 5, num, 33, censet Pallam divi- sam a Corporali fuisse Saeculo Xll, vel XIII. Vide etiam Gavantum ad Rubricas Missalis part. 2, tit. 1, de Praeparatione Sacerdo- tis etc. § parva pars linea etc. Baruffal- dum et Gataianum ad Rituale Romanum, tit. de Benedict. Corporalium; et, ut in- numeros aiios praeteream, Gardinaiem Bona de Rebus Liturgicis lib. 1, cap. 25; et Be- nedictum XIV de Sacrificio Missae lib. 1, cap. 5, num. 6.

5. Idcirco, quin uila inferatur violentia Instructionis verbis, quibus Corporale no- tatur, substerni poterit Palla Ostensorio, cum Corporale et Palla promiscua sinl no- mina; quare Innocentius III de Mysteriis Missae cap. 56, inquit: « Dupiex est Paiia, quae dicitur Gorporale, una, quam Diaco- nus super Altare totam extendit, aitera, quam supra Gaiicem piicatam imponit » : Ait plicatam; unde coiiigimus aevo Inno- centii III morem recessisse saitem apud Italos, unam adhibendi Pailam, cuius pars anterior Galicem operiebat ; nondum tamen alterum obtinuisse efformandi Pallam eo modo, quo ab aiiquibus retro seculis eadem in usu est , sed adhuc consuevisse latam habere extensionem, ut, licet ad unum so- iummodo effectum tegendi Gaiicem desti- nata, nonnisi plicata adhiberi posset. Satis haec sunt, ut quisque agnoscat, aut Cor- porale plicatum , aut Pallam Ostensorio posse substerni.

6. Subdit Instructio Ostensorii , quod etiam custodiam appeiiat, orbem radiis cir- cumdatum esse ad instar Steliae in signum gloriae : demandat insuper, ne quid ad or- natum collocetur ante Ostensorium , per quem Sacramenti impedialur aspectus. Id inteiligendum etiam de candelabris et lu- minibus, quae hinc inde lateraiiter debent

— 20 —

disponi, ut aliqua saltem prope sint Sacra- mentum; nullum tamen vel minimum im- pedimenlum apponant Sacram Hosliam in- tuentibus. Non inde consequitur haud posse vasa cum floribus collocari, vel supra Altaris mensam, vel etiam inter candelabra, duramodo in humiliori loco sint et Augu- slissimi Sacramenti non impediant aspeclum. Et revera si ante ostiolum Tabernaculi, in quo Sacra asservatur Eucharistia , non est retinendum vas florum , vel quid siraile, sed potest collocari in hurailiori decenti loco, ne abscondatur Iraago D. N. I. C, vel depicta vel sculpta, quemadmodura Sacra Rituum Congregalio respondit in una Con- gregationis Montis Coronae die 22 lanua- rii 1701 , relata in hac nova CoUectione num. 2067 ad 10; multo raagis vetitura id est ante Sacramenlum, quod in Throno exposilum oraniura intuentiura oculis pa- tere debet.

7. Memorat Inslructio Ostensorium seu Custodiam: et quoniam particula illa seu nonnumquam taraquam disiunctiva accipl- tur; idcirco nonnullis res inter se diver- sas, licet ad unum eumdemque tinem or- dinatas , significare voluisse visa est. His adnumeratur Cavalerius , qui ad hunc lo- cum adnotat : « Ostensorio vel Gustodiae ad eiusdem instructionis textum, qui con- sulto posuit /' Ostensorio o Custodia , ut inde detur intelligi Sacramentum non ne- cessario exponendum esse in Ostensorio, quod licet ad rera forsan sil instruraentum aptius , modernae tamen est invenlionis ; sed integrum adhuc esse illud exponere mediis instruraentis illis significatis ampliori Gustodiae nomine, quibus illud idem ex- ponere et per Processionem gestare so- lebat antiquitas ». Et tom. 4, cap. 11, De- cret. 1, num. 11: « Gustodiae itaque no-

mine veniunt etiam inslrumenta illa,

quibus olim SSmum Sacramentum exponi et prdcessionaliier deferri solebat ». Ve- rum, pace tanti viri, concedara Custodiae nomen antiquitus usurpatum fuisse ad ca- psulam seu vas significandum, in quo re- condebatur Eucharistia, vel exponenda vel suppliciter circumferenda ; nego taraen , quod in sensu Instructionis verba illa Osten- sorio 0 Custodia , disiunclive accipienda sint : sub diversa vocum expressione per eadera verba, ut synoniraa, una eademque res intelligilur. Idem quippe instrumentum Ostensorium esl, quatenus raediis cristallis sacrara intuentibus exhibet Hostiam ; Cu- stodia vero, quatenus Sacramentura inclu-

dit, ut videri quidem possit, non ilem tangi. Gerte Clemens XI, qui primus ineunte an- no 1705 Instructionem disponi et evulgari iussit, aevi sui laudabilem et rationabilem consuetudinem prosequutus est ; neque id intendisse dicendus, quod anteactis seculis obtinuerat, sed iam erat antiquitate obso- letum, vel alicubi tantum , non autem in Urbe et Italia fere tota, adhuc servabatur.

8. Suam sententiam tuetur Cavalerius auctdritate Grcgorii Thuronensis lib. 1, de Gloria Martyrum, qui Gustodiae meminit ad lurris sirailitudinem elaboratae: « Acce- ptaque Turre Diaconus, in qua Mysteriura Dominici Gorporis habebatur, ferre coepit ad ostium; ingressusque Templum, ul eam Altari superiraponeret, elapsa de raanu eius ferebatur in aera » : Et exemplo instru- menti illius , quo insigniri solel « Imago S. Glarae Assisiensis, quae , Saracenis Mo- nasteriura invadere conantibus, ad eius por- tam afferri voluit SSmum Sacramentum ». Hadc taraen quid prosunl ? Turris, Golum- bae, Gapsulae argenteae, eburneae, aliave cuiusvis formae et raateriae vasa sub Cu- stodiae nomine veniunl, non item Ostenso- rii , nisi hoc vocabulum lato modo acci- piatur pro ostensione Inslrumenti seu Ga- psulae, in quo recondebatur Sacrum Ghristi Gorpus oculis intuentium minime patens. Non enim Sacramentura tunc exponi con- suevit, ut modo fit, et aliquibus retro se- culis fieri coepit : si morera. hunc longe prius obtinuisse quis velit, haud ullura do- curaentura reperiet , quo evincat Sacram Hostiam, ut raodo est, ope Ostensorii, quae- curaque eius forma sit, visibilem fuisse.

9. Christianus Lupus in aureo Tractatu de Processionibus, agens de Sanctissimi Sa- craraenti publica Expositione, Oper. tom. VI, pag. 362, quandonam inceperit in Ecclesia Latina detectara exponi Sacrara Euchari- stiam , se ignorare fatetur ; putat tamen, hunc morera multo esse antiquiorera aevo Urbani IV , qui Pontifex fuit renunciatus anno 1261. Vide taraen qua ratione raotus ila opinetur. « Quia, inquit, S. Glara ipsum (scilicet Sacramentum) nequaquam asportari iussisset ad Monasterii portam, nisi consue- visset exponi in Ecclesia et forsan extra ipsam etiam deportari ». Sed haec argu- mentandi ratio, praeterquamquod a siraplici coniectura petitur, ac propterea certitudinis gradura nequit obtinere, non valet ad finem, quem intendimus. Eslo quidem vas illud, in quo tamquam in custodia asservabatur Sacramentum, extrahi quandoque e Taber-

21 —

naculo consuevisse et publicae exponi ve- neralioni, et etiam, si vis, in Processioni- Itus circumferri ; non propterea consequitur Sacram Hostiam conspici potuisse; imo cer- lum est solam patuisse custodiam. Lupum refellit Benedictus XIV, neque exemplum S. Ctarae prodesse demonstrat. « Cum au- tem, inquit Instit. 30, num. 4, in aclis S. Glarae habeatur, quod Divinam Eucha- ristiam praeferri voluit •» argentea capsa intus ebur inclusa, « hinc non sequitur eam disciplinam tunc fuisse, ut palam populo proponeretur, uti recte expendit Thiersius lib. 2, cap. 2, pag. 133 ». Patet hinc li- centia pictoribus permissa, hoc fuisse usos, qui , cum alius non suppeteret, ut aliquo sensibili modo ostenderent ad Monasterii ianuam Sacramentum fuisse delatum, loco argenteae capsulae licitum sibi esse duxe- runt subslituere ciiindricum vas undique per girum columellis intersectum ac cri- stallis munitura, quorum ope Sacra Hostia conspici posset. Numquid vero a piacito pictorum, ad aliquid certo firraandum, ar- gumenta petenda sunt, si quod ex quadam necessitate eis licuisse putandum est, facto repugnet?

10. Et revera idem Lupus coniecturam illam suam muiti pendendam non esse plane ostendit concludens: « Quidquid sit , post Urbani IV Decretum pietas coepit esse fre- quentior; et brevi tempore fuit admissa (publica Sacramenti expositio) apud omnes Ecclesias.... Eodem tempore (circa Urbani aetatera) quidam coepisse putant monstra- toria Sacramenti vasa in variis formis ». Quod si monstratoria seu monstrantia vasa circa Urhani IV tempora invecta sunt, con- cludimus anteactis seculis in usu non fuis- se; et Sacramentum in undique clausis cu- stodiis asservatum, licet ea vasa, in quibus recondebatur Sacra Hostia, quandoque edu- cerentur, vel in Altari exponenda, vel in Processione circumferenda.

11. Quod adeo verum est, ut Thiersius in suo tractatu de expositione SSmi Sacra- menti lih.2, cap. 4, an stalim ab initio pa- tenter delala fuerit Eucharistia , vehemen- ter dubitet; et in eam propendet senten- tiam, « quae sustinet Sacramentum in ca- lice seu vase alio absconditum deportatum fuisse ». Bene idcirco huiusmodi vas Cu- stodia potius quam Ostensorium dicebatur. Martene de antiquis Ecclesiae ritihus lih. 4, cap. 29, num. 5, dubiam rem esse vult et plurima aifert documenta , quae utrique sententiae favere videntur. Forte enim, ut

saepe accidit , dum aliquid ad variabilem disciplinam pertinens n"ovam induit formam, paulatim coepit in aliqua Ecclesia deteclum exponi Sacramentum, retinentibus aliis an- tiquum morem, donec et etiam ipsae no- vum ritum , ut religioni et pietati conso- num, sensim sine sensu adoptarunt.

12. Parum tamen id interest. Vel enim aevo Urbani IV invecta fuerint vasa mon- sirantia, quorum ope Sacramentum publice exponeretur , vel multo post (vetustiora cerle non sunt); parum hoc ad hodiernam disciplinam, quam unice spectare debemus, confert. Aevo S, Caroli Borromaei anti- quioris disciplinae aliqua adhuc vestigia supererant. Exponebatur quidem Sacra Ho- stia mediis cristallis conspicienda, licet va- sis forma longe diversa esset ab ea, quae modo in usu est, et turrim seu cilindricum Instrumentum in piramidis formam desi- nens repraesentaret , ad illius modum in- slructum, qui parum diifert ab eo quem exhibent Pictores in .S', Clarae Imaginibus. Vide Acta Ecclesiae Mediolanensis part. 1, pag.ll6, part. 4, pag,543, editionis Pa- tavinae. Ne tamen visibiliter omnino pate- ret Hostia, ob reverentiam Sacramenti, vas illud, quod parvum Tabernaculum dicitur, ad differentiam maioris, in quo asservaba- tur, oblongo velo cooporiebatur. Ita in iis- dem Actis part. 4, pag, 681. « Per questa Orazione (scilicet Quadraginta Horarum) il Santissimo Sacramento si collochi sopra l'Altare maggiore e fuori del Tabernacolo maggiore, con un velo di seta, che cuopra il Tabernacolo piccolo , che ha dentro il Santissimo Sacramento; e sia tanto lungo, che faccia due ali dalle parti, cio6 sino alli due corni deil' Altare , V uno dell' Evan- gelo, r altro dell' Epislola », Quae sane Sancti Antistilis regula plene demonstrat nondum invectum fuisse Thronum, in quo Sacramentum exponeretur, sed cum sacrum vas illud continens iu Altaris mensa extra Tabernaculum maius collocandum esset,Ioco Throni et Baldachini, imponebatur velum, quod forte aliquo modo tegens Sacram Ho- stiam, raaiorem ei venerationem conciliabat.

13. Temporis successu Ostensorium ex- poni coepit sub haldachino sive umbella in Expositionibus publicis ; et antiquus mos retentus in aliis minus solemnibus et ex causa privata. Forma vero Ostensorii in aliam longe diversam , quae modo in usu est, mutationem subiit; et quae prius vasa monstrantia dicebantur , instructa postmo- dum ad formam sphaericam ex utraque

22

parte complanatam , appellari coeperunt Ostensoria,- et cura antiquitus non essent in usu, ideo nec Macri, nec Du-Cangius in respectivis glossariis eamdem comme- raorarunt. Baruffaldus ad Ritual. Roman. litul. 80, § 2, ubi legitur: « Hostiam in solemni Processione deferendam in Taber- naculum ita reponendam , ut per vitrum seu cristallum , quo ipsum Tabernaculum circumseptum esse debet, exterius adoran- tibus appareat »; notat « Tabernaculum, de quo hic Rubrica loquitur, idem est ac Osten- sorium, quod aliter appellatur Monstranlia, Sphaera et Turris. Antiquitus ad raodum cylindricum construebatur eo pacto, quo hodie Moniales S. Glarae utuntur....; re- center vero ad instar Sphaerae solet effor- mari, cum suis radiis ad similitudinem Solis seu Stellae ». Vide etiara Catalanum ad hunc Ritualis locum.

14. Quamobrera concludimus in Cle- mentina Instructione vocabulum Custodiae fuisse usurpatura taraquam Ostensorii syno- nimum ob dupiicem significatura , quem Ostensorium habet ; non autera ut instru- mentum et vas ab Ostensorio diversum, vel hoc sit in forraa sphaerica radiata, vel cir- cumseptum cristallis ad raodum Cylindri, Piramidis aut Turris; quod tamen iure cen- seo aevo Clementis XI non araplius fuisse in usu et solara radiatam Sphaeram adhi- beri consuevisse. Quaecuraque enira sit eius- dem forma, idera tamen est usus, scilicet patefaciendi Sacram Hostiam oculis intuen- tium; idcirco ab ostendendo Ostensorium debet appellari ; longe secus ac Turris erat, de qua Gregorius Thuronensis, et argentea capsula, quam Assisiensis Clara, ad Mona- sterii ianuam deferri iussit. Haec dicta sint, ne perperam recessisse videar a sententia Cavalerii , qui arbitratur Ostensorium et Custodiam in sensu Instructionis instrumfenta esse diversa. Forte enim Auctor, ceteroqui clari^simus, significare voluit, non dedece- re, si quod Ostensorium dicimus , non ad modura radiantis Sphaerae , sed iuxta ve- terem morem construatur, ut in S. Glarae Imaginibus pingi solet ; et ab aliquibus eius Instituti Monialibus, ut Baruffaldus notat, adhuc retinetur. Sed contra ipsum est ea- dem Instructio, quae praecipit: « Ostenso- rio 0 Gustodia , il cui giro sari attorniato da raggi ». Quid clarius ad designandum, distinguendum Ostensorium orbicularisfigu- rae, quod Sphaeram dicimus? Praeterea Vas, quod exhibent Glarae Imagines, quura, Ut yidimus, longe distet ab illo, quod, ea

iubente, ad Monasterii ostinm delatum fuit et patentem sacram Hostiam exhibeat, potest Ostensorii nomine donari.

§ VI.

« Ardano sopra l' Altare almeno vent; « lumi continuamente, cio6 sei candele di « una libbra, tre per parte dalli lati della « Groce, ed otto candele dalla parte supe- « riore, con altre quatlro daili lati deirO- « stensorio, nella cui parte opposta non vi « si ponga onninamente lume alcuno ; e « sieno finalmente due Torcieri con le fiac- « cole almeno di tre libbre runa. L'istesso « numero di lumi vi sia anche di notte, « dopo serrata la Ghiesa: nella sera si met- « tano lumi sufficienti per evitare la con- « fusione, i quali stiano accesi finche si chiu- « dano le porte di essa. Potranno anche di « giorno oscurarsi le fenestre vicino aiFAl- « tare dell' Esposizione , ad effetto di rac- « cogliere la mente de' Fedeli all' ora- « zione ».

1. De Lurainibus, quae ardere continuo debent , dum Sacramentum publice expo- nifur pro Oratione Quadraginta Horarum, agit praesens Instruclionis sanctio. In ea praecipitur, ut saltem viginti nunquam de- sint, quorum duodeviginti luceant in AI- tari, duo vero in magnis candelabris hinc inde in plano Presbyterii circa gradus Al- taris oppositis ; eorumdem poudus , quali- tatem, distribulionem designat, ne quid fieri contingat ad Rectorum et Sacristarum pla- citura, quod aut non deceat, aut minus Sa- cramenti maiestati functionisque solemni- tati conveniat. Huiusmodi autem sanctio, ni fallor, partim praeceptiva, partim dire- ctiva videtur. Praeceptivam puto quoad cereorura numerum, et dictio illa almeno scite adhibetur, ne cuiquam liceat minorem cereorum numerum apponere; quamvis in Ecclesiarum Praesidum potestate sit quan- titatem addere multo maiorem. Quod si lu- miuaria copia abundent , non est necesse , ut orania continuo ardeant; poterunt iden- tidera alia extingui , alia suffici extinctis , omnia iterura accendi, dura frequentior est populi concursus et solemnia celebrantur Mysteria, dumraodo nuraquam deficiat nu- merus a lege praescriptus, quo minor non sit oportet etiara in Expositionibus , quae ex privata causa fiunt, veluti notat Instru- ctio § 36.

2. Quoniam vero per horas quadraginta diu noctuque numquam cessare debet Ora-

- 23, ,-

tio; ideo iubet insuper haec sanctio, ut etiam nocturno tempore , licet clausis Eccle- siae ianuis, totidem ac in die coUucescant lumina. Aliquid lamen de rigore remittens, Ecclesiarum consulit paupertali: quamobrem permittit , ut interea adhiberi possint lu- mina ex aha vihori materia , puta ex oleo aut adipe, dummodo saltem decem ex cera sint , quorum pondus non determinatur , quum solum qualitas et numerus sint in praecepto.

3. Quod vero atlinet ad cereorum pon- dus, qui ardere debent de die, ab Instru- ctione praescriplum , dubitarem num hac in parte sanctio praeceptiva , an direcliva sit, Non omnes namque Ecciesiae opibus abundant , ut sustinere valeant onus viri- bus impar. Nam si unius librae esse de- bent candelae apponendae in inferiori gra- du, maioris certe, aut saltem aequalis pon- deris esse deberent octo illae apponendae nella parte superiore, licet quoad istas ni- hil de pondere Instruclio determinet. Idem dicas de cereis apponendis in plano Pre- sbyterii. Ne igitur pauperes Ecclesiae ni- mis graventur , directionem potius , quam positivum praeceptum sanctio importare vi- detur.

4. Gum igitur Instructionis regula non in omni parte praeceptiva sit, non dubito directivam eam esse quoad luminum distri- butionem ; quamobrem si ab ea, rationabili ex causa, tantillum recedatur, nuUum certe erit piaculum. Id enim in more positum est. Machina magnificentius construi solet, candelabrorum forma, copia, distributione variata; non eadem semper coHucent lu- minaria , sed alia modo extinguuntur , ut alia eorumdem loco accendantur ; et sic omnia consumplione aeque decrescant et omnis arceatur , quae visum offendit , dif- formilas. Hoc in casu non video, cur non liceat accensa luminaria diversimode dis- Iribuere ; dummodo tamen quatuor saltem ad Throni iatera prope Ostensorium, et duo fanalia ardeant in plano Presbyterii prope gradus Altaris. Secus enim opus foret , ut quae extinguuntur et quae accenduntur eiusdem sempei- essent ponderis, quod dif- ficile est et simetricus ordo plerumque non palitur. lllud vero vim habet praecepti , quamvis non verbis expressum , quod non liceat luminaria e conspectu Ostensorii col- locare, per quae eiusdem visio impediatur: nam in superiori § notatum iam fuerat : «Non vi sara davanti alcun ornamento, che impedisca la vista del Sacramento »: quod

de luminaribus eliam intelligendum est, cum eadem militet ratio.

5. Et quamvis praeceptivum sit alte- rum , videlicet: « Nella cui parte op- posta non vi si ponga onninamente lume alcuno »; discrimine est opus, ne generice nimis pro omni casu id accipiatur. Sensus Instructionis videtur , ne sub Throni um- bella a parte postica, ut magis splendescat Sphaera cum radiis continens Sacramentum, lateat aliquod lumen, quod illam artificio illuslret. Si diversa ei appingatur signifi- catio, obtinebit solummodo quoad Altaria, quae unam habent faciem e conspectu po- puli, qui convenit in Ecclesiam. Nam quoad Altaria, quae ad orientem sila sunt, ac du- plicem habent faciem e conspectu populi et Gleri, ut in Patriarchalibus, Basilicis et aliis Urbis Ecclesiis, lex locum non habet, quum ex utraque parte ardere debeant lu- minaria, praesertim vero, quae in Throno sunt, ita ut lateraliter quatuor e conspectu Ecclesiae et alia quatuor e conspeclu Ghori nunquam desint.

6. Haec pertinent ad Expositiones so- lemnes Quadraginta Horarum. Translato vero sermone ad alias , quae per annum fiunt, sive ex causa publica sive ex privata, vel ex praecepto vel ex arbitrio , cum Sacra- mento detecto aut velato, sed publice in Throno patente ; eumdem cereorum nume- rum accendi debere supra innuimus , ex regula eiusdem Instr^uctionis § 36. Quae tamen sanctio praeceptiva est pro Ecclesiis Urbis tantummodo, nec eadem regula ne- cessario servanda est ubique locorum extra Urbem, quamvis laudabile sit, ut omnes se ei conforment. Ideo si in aliqua Dioecesi mos oblineat exponendi SSmum Sacramen- tum pro Oratione Quadraginla Horarum, congruit, ut viginti cerei ardeant de die, noctu vero idem non deficiat numerus, licet non omnia lumina ex cera sint , sed aliqua ex viliori materia. Sed quoniam non semper, non ubique fieri potest quod ma- gis congruit , dummodo fiat quod saltem decet; ideo si alicubi diversa sit ratio, vel ex Synodorum praescripto, vel ex probata consuetudine (quandoquidem debitae vene- rationi consultum sit) non videtur repro- banda. Quamquam enim nulla lex habea- tur , ubique tamen locorum prostant aut synodalia Decreta, aut Episcoporum Edicta aut laudabiles et rationabiles Gonsuetudi- nes, quae pro respectivis Dioecesibus vim saUem directivae legis habent. Nedum enim habenda ratio est ad Sacramentum, cui per

quamcumque ingenlem luminum copiam numquam salis honoris deferri potest, sed eliam ad Ecclesiarum et locorum angustias, ne ob egestatem absterreantur ab exposi- tione cum non levi pietatis delrimento, vel onere graventur, cui ferendo impares ex- periuntur vires.

7. Hanc autem fuisse rationem non du- bito , qua motus S. Carolus Borromaeus Antistes Mediolani, ubi longe ante iam in- valuerat laudabilis usus Orationis Quadra- ginta Horarum cum simullanea SSmi Sa- cramenti expositione, praescripsit « Le can- dele 0 cerei al piu siano dieci, almeno sei d' onesta grossezza ; e vi siano anche lam- padi che non siano per6 piu di dodici o Iredici » : licet solemnissima esset huius- modi expositio, ut colligitur ex aliis regu- iis, quas servandas tradit : Act. Ecdes. Me- diolanen. Tom, 2, edition. Patavinae pa- gina 681, et sequen. Solertissimus Anti- sles hoc pacto consuluit pauperibus Eccle- siis, quae nimis non erant gravandae. Forte etiam providere voluit, ne inter Ecclesia- rum Rectores quaedam oriretur aemulatio, quae non semper unam habet originem a religione et pietate ; sed verecundiam af- fert illis, qui nequeunt tot sumptus facere; et nonnunquam causa est dissidii ; neces- saria ea regula erat, quia, ut ait Lucius Fer- raris Verb. Eucharistia art. 1 , num. 6, hyperbolica tamen usus expressione « tanto studio facere aggressi sunt Mediolanenses, ut nisi luminum et apparatuum sumptus coerciti fuissent , cera et olei inopia labo- randum perpetuo fuisset ».

8. Sed recentiora quaeramus. Benedi- ctus A7V, dum erat Bononiae Episcopus, modum praescribens in Oratione Quadra- ginta Horarum per Dioecesim servandum, iussit : « Si per noctem Sacra Eucharistia super Altari posita sit , ardeant duodecim faces ». Instit. 30, num, 24. Quot de die lucere- debeant , hic non dicit ; eumdem tamen ad minus voluissenumerum, certum est; quia pro aliis Expositionibus fieri so- litis Bononiae quotidie per turnum , quas- dam praescribit regulas, quarum altera est, « ut duodecim saltem cerei circum ar- deant ». Ibidem n. 17. Equidem si, quid magis congruat, quaeratur, ut venerationi simul et decentiae consulatur in Exposi- tionibus, quae per turnum fiunt, extra ta- men Urbem , non ad modum Quadraginta Horarum singulis hebdomadae diebus : re- cedendum non esse crederem a methodo pro Ecclesiis Givitatis Bononiae a Benedi-

24 —

cto XIV praescrlpta, scilicet ut saltem cerei duodecim continuo ardeant. Dixi saltem, quia in facultate erit maiori copia lumina apponere , si id exposcat fidelium pietas vel Ecclesiae maius onus subire valeant; minorem haud convenire crederem, ob de- centiam, qua sacra illa actio est peragenda. Quod certe servandum est, quoties Osten- sorium collocatur in Throno vel detectum aut velatum. Etenim vel ex causa publica id fiat, vel ex privata, semper tamen ali- quam habet solemnitatem : idcirco nostra Instructio in Urbe exposcit eumdem ar- dentium cereorum numerum tara pro Ex- positione Quadraginta Horarum , quam in qualibet alia, licet velatum sit Ostensorium, ut supra vidimus.

9. Quod si ex causa privata fiat Expo- sitio, aperto scilicet Tabernaculi Ostiolo, quin sacra Pyxis extrahatur, non aliter fieri debel, quam sex saltem ardentibus cereis, quemadmodum iubet Sacra Congregatio negotiis Episcoporum et Begularium prae- posita sub die 9 Decembris 1602. Quate- nus vero alicubi in more sil , obtenta ab Ordinario loci facultate, extrahere e Taber- naculo Pyxidem ad populum cum benedi- ctione dimittendum, (quod tamen infra vi- debimus, vix concedi debet , ubi consue- tudo secus disponi sine aliqua populi offen- sione non patilur); curari debet, ul omnia diligenter tiant ila, « ut duo saltem Glerici superpelliceo induti cereos vel intortitia manu praeferant, ardeanlque reliqui cerei, qui super Altare et in candelabris sta- tuuntur ». Ita laud. Pontifex d. Instit. 30, num. 23. Quid si Glerici et intortitia de- sint? Satis erit si accendantur cerei , qui prope Altaris gradus in magnis candelabris siti sunt. Si et hi etiam non habeantur, ut in ruralibus pauperrimis Ecclesiis saepe numero contingit? Hoc in casu nullimode concedenda erit ab locorum Ordinariis li- centia extrahendi Sacram Pyxidem e Ta- bernaculo, non obstante quacumque con- suetudine in contrarium : expedit namque ne fiat, quod decenter fieri non potest.

10. Quid si Sacra Pyxis velata in Throno exponatur? Reprobat hunc usum laudatus Pontifex, ibidem num. 16. « Penitus inter- dicitur Sacram Pyxidem ob privatam cau- sam extra Tabernaculum afferri ac velatam sub umbella collocari, cum nullum huiusce ritus vestigium apud Scriptores, nullaque Sedis Apostolicae consuetudo deprehenda- tur, quam sequi omnino debemus ». Nihi- lominus, si alicubi obtinuerit usus ab Or-

— 25 —

dinariis locorum expresse permissus , vel saltem lacite toleratus, quem abolere sine scandalo et offensione difficile sit; eumdem cereorum numerum servandam esse cen- serem adhiberi solitum in Expositione ex. causa privata cum Ostensorio velato, scili- cet duodecim, ut sancivil laudatus Ponti- fex ibidem. « Si vero privata de causa Sa- crosancta Hostia inclusa solita sphaera el velo cooperla sub umbella ponatur , lunc praecipimus, ut saltem cerei bissex. accen- dantur ». Nec tamen illicitum crederem, si aliquis Episcopus, attenta tam Ecclesiarum, quam incolarum, paupertate, hoc modo Sa- cramentum exponi cum decem cereis con- tinuo ardentibas permitteret.

11. Alia quaestio (ieri posset de numero el copia luminum, quae lucere debent in iis Exposilionibus , quae fieri quandoque solent, magnifica extructa Machina ad inslar Proscaenii, ut quotannis Romae fit in Ora- jv torio S, Mariae Pietatis triduo post Do-

't minicam Sexagesimae. Eam dirimil Sacra l_ Rituum Congregatio, quae in una Narnien. |; 15 Martii 1698, ad Dubimn « Qaot lu- mina sint adhibenda in Expositione SSmi Sa- cramenti, quae fit ad instar Proscaenii; et an in tali expositione etiam lumina specta- bilia et quot requirantur?» respondit: « Lu- minum quaniitatem pietati facientis expo- sitionem remittendam » (quae responsio re- lativa est ad primam dubii partem de lu- minibus ex oleo latenlibus) « el in Altari super candelabris ad minus sex candelas accensas esse relinendas » (quae decisio speclat alteram dubii partem de patenlibus luminibus ex cera). Decretum hoc, quod le- gitur in nostra Gollectione sub num.l9i)2, mutilum refert Cavalerius , ut ex prima eiusdem parte statuat , nullo Generali De- creto esse definitam certam luminum quan- tilatem , si ea remitlitur pietati facientis Expositionem, sed silentio praeterit casum, qui est de Exposilione ad instar Proscae- nii: tom. 4, cap. 7, decret. 10. Siquidem spectandum est integrum non divisim a proposita specie. Duo namque distinguit ; lumina sciiicet ex oleo vel adipe, quae telis illustrandis latenter inserviunt , lucemque per lotam Machinam diffundunt; et alia ex cera, quae patenter ardent in Altari. lllo- rum numerus nequit certo determinari, de- pendet potissimum a Machinae extensione, slruclura, magnificenlia, quae, ut decenter collucescat, maiorem minoremque luminum latentium quantitatem exquirunt; idcirco Sacra Gongregatio pietati facientis exposi-

tionem id remittit. Quoad vero illa, quae ex cera ardere debenl in Altari , omnino iubet ut sex ad minus sint. Modicus certe numerus, qui tamen eo in casu satis esse creditur, quia multo plura sunt alia ex oleo vel adipe , quae conlinuo latenter ardent totamque machinam illustrant. Hoc aulem Decrelum trahi nequit ad alias Expositiones magis minusque solemnes, in quibus cerei dumtaxat lucere debent.

12. Ad Instructionem modo redeamus. Ut supra vidimus, in luminum distribulione praecipit inter alia, quod apponantur « tre per parte dai lati della Groce ». Ne tamen sil, qai inde argumentum depromi posse existimet , ut concludat Grucem apponen- dam esse in Altari, in quo expositum est Sacramentum. Non hic est sanctionis sen- sus, quae non aliud significare voluit, nisi quod sex cerei ardere debent in eo Altaris gradu, in quo, iuxta morem, apponi solent Gandelabra cum Gruce in medio. Geterum Grux nullo modo est continuo retinenda. Num vero apponenda sit tempore Sacrificii ? est alia quaestio , quam infra loco magis opporluno examinabimus.

13. Pergit Inslructio « per la Ghiesa nella sera si metteranno lumi sufficienti per evitare la confusione, i quali stiano accesi finchfe si chiudano le porte di essa ». Notat hic Gavalerius: « Insinuatur apprime lauda- bilis agendi ratio in simili quacumque oc- casione ubique servanda ; alias quippe se- querentur absurda plurima... occasione au- tem Expositionis SSmi Sacramenti poterit differri occlusio portarum Ecclesiae ad con- gruum usque tempus, quo populus ad Ec- clesiam confluit Sacram Eucharistiam vene- raturus, sed foeminae omnino prohibendae sunt ab ingressu Ecclesiae ; harum namque interveniu plurimum compertum est infici sanctiora quaeque». Verum cl. Auctor ni- mis sanctionem extendit, ac si per eam ge- neratim et ubique interdictus essel foemi- nis in Ecclesiam noctu ingressus, occasione Orationis Quadraginta Horarum. Id lex non vetat, sed modum praescribit, ne oriatur confusio, aut veniant scandala. Et revera, hac noslra in Urbe, ubi per anni circulum Oratio Quadraginta Uorarum perennis est, viri aeque ac mulieres in Ecclesias, donec apertae sunt, noctu conveniunl, in quibus ea Oratio fit ; licet foeminis iisdem vetitum sit aliis piis interesse exercitiis, quae noclu in aliquibus Ecclesiis seu Oraloriis peragi solent. Praesides tamen solliciti sint , ne iuxla legem deficiant lumina, quae ita sint

26 —

disposila cunclaque bene ordinala, ul nihil inconveniens evenire possit. Secus namque occludendae essenl Ecclesiae fores ad solis occasum, ingruenlibus lenebris.

14. Neque lamen reprobandus esl mos, iibi obtinel, non admittendi ea occasione foeminas in Ecclesiis. Non ubique eadem militat ralio, nec ubique ea comparari pos- sunt media, quae ad evertenda scandala, removendas offensionis occasiones sunt or- dinata. In id Episcopi incumbere debent, quorum esl, quae ad Uei cultum pertinenl, diligenler curare; el providere, ne quid fiat quod illum laedat. S. Carolus Dorromaeus consuluit, ut foeminae assisterent separalim a viris. « Provveggasi ad ogni modo, che le donne vi facciano orazione separate dagli uomini con tele o altri drappi, finchfe vi pongano l' asse ». Equidem expresse non iussit, ne ad Ecclesias, in quibus erat per lurnum Oratio, noctu accederent, forte quia ad eas arcendas satis esse putavit altera, quam dixil, regula, scilicet, ut in Parochia- libus fieret distributio horarum per fami- lias, « non assegnandosi per6 il tempo di notte a donne »; el altera « ancora che la nolte si faccia orazione, la Chiesa per6 non stia aperta , ma ciascuno picchi e se gli apra ».

15. Benedictus XIV , ne in Ecclesiis Dioecesis Bononiensis foeminae cum viris simul convenirenl, ut per integram noctem consueverat, ad solis occasum fores claudi praecepit. « Qiioniam vero ad nos perve- nit in quibusdam locis per quadraginta ho- ras Sacramentum exponi atque Ecclesiae fores per integram noctem patere , eoque vero simul el mulieres conduere; omnino praecipimus, ut post horam vigesimam ter- tiam cum dimidio Templum claudalur » laud. Instit. 30, num. 24. Gonsuetudines igitur locorum servandae sunt , quin certa universalis regula dari possit. Si in aliqua Dioecesi.consuetudo sil, ut pateant Eccle- siae fores, ut Romae fit, primis nocturnis horis, nec foeminis denegetur ingressus; non ea erit continuo interdicenda , dum- modo tamen salis provisum sit, ne oriantur scandala, ulque opportuna parentur rerae- dia, si forte aliquod exoriri posse timeatur.

16. Ac tandem non praeceplive, sed di- reclive consulit haec sanctio , ut pannis obscurenlur fenestrae prope Altare, ut mens adstantium orationi inlenta, ne minimam quidem habeatdislractioniscausam;et omnes cogitationes colligat ac affectus in id soium- modo dirigat, quod adorandum proponitur.

Haec regula altera ex illis est, quas S. Ca- rolus Borromaeus servandas praescribit in Ecclesiis Mediolanensibus, ubi primum in- valuit tam piuni Inslitutum Orationis pe- rennis. Cum autem huius regulae ratio communis sit aliis etiam Expositionibus, quae aliquamdiu durant , decet ut in his etiam fenestrae occludantur. Advertas ta- men , ne tanta sit obscuritas , ut lenebro- sum fiat Templum ; nam ea oriri posset confusio, ad quam vitandam, noctu per Ec- clesiae ambitum apponenda sunt lurainaria. Quamobrem scite Instructio non generaliter consulit occludi Ecclesiae fenestras, sed re- gulam limitat ad illas, quae sunt prope Al- tare; arbilrio relinquit , ut idipsum fiat quoad alias, quae nimiam forte possent lu- cem afferre , nisi telis vel alio modo te- gerenlur.

§ VII.

« Niun Secolare, benchfe vestito di sacco « di qualsivoglia Compagnia, ardisca di an- « dare intorno all' Altare per aggiustare i « lumi 0 far allro che occorra ; ma doxrk « essere un Sacerdote o aimeno un Chie- « rico con Cotta, con la quale sopra il pro- « prio abito dovranno comparirvi anche li « Regolari di qualsivoglia Religione: avver- « tendosi di piii, che ogni persona di qual- « sivoglia condizione ed ordine per Decreto « della Sacra Congregazione de' Riti Urbis « 19 Augusti 1651, ad 6 , (num. 937), « avanli al SSmo Sacramento esposto , ac- « costandosi o partendosi da esso, deve fare « riverenza con ambe le ginocchia piegate. « In ordine poi alla persona del Sacerdote, « il quale celebra la Messa privata, s'insinua « esserci Decreto della medesima Sacra Con- « gregazione, che mentre passa avanti al- « I'Altare , in cui sta esposio il SSmo Sa- «cramento, dopo fatta I' adorazione colle « ginocchia piegate e scoperto il capo al- « zandosi lo ricopra ».

1. Si Ecclesiae leges iubent , ne laici homines locum habere queanl in Presby- terio, tempore praesertim celebrationis Mis- sae et Divinorum Officiorum, multo raagis arcendi sunt extra cancellos , dum Sacra- menlum est publice expositura vel pro Ora- tione Quadraginta Horarum , vel pro alia qualibet causa. Sacrae Rituum Congrega- tionis Decreta, quae districte praecipiunt, ne laici intersint in loco sanclo pro solis Sanctuarii Ministris destinato, sunt pene in- nuraera. Benedictus XIU his innixus et iu-

— 27

xta sacrorum statuta canonum, in Concilio Romano til. 28, cap. 4, nedum expresse prohibet: « intra Presbyterium et Altarium septa, dum Missae ibi celebrantur, aliave Divina OfTicia persolvuntur, secularium per- sonarum cuiuscumque conditionis et sexus assistentiam »; verum etiam contra inobe- dientes « interdicti poenam, ipso facto in- currendam et Romano Pontifici reservatam, comminalur ». Sed de hoc iterum redibit sermo ad § XXVII huius Instructionis. In- terim satis est adnotare, quod si laici cu- iuscumque conditionis consistere debent extra Presbyterii cancellos, dum publicae venerationi patet expositum SSmum Sacra- mentum « nelle Gappelle o luogo ove sara esposto il SSmo Sacramento , non entre- ranno entro i cancelli i laici », ut habet S. Carolus Borromaeus in saepe citat. In- structione Act. Eccl. Mediolanen. pag. 681; iam quisque videt, nec sub uUo praetextu licere iisdem « di andare inlorno airA.ltare per aggiustare i lumi e fare altro che oc- corra ». Quod autem ex Ecclesiae legibus est illicitum, cohonestari ne aliquo modo posse quis putel, si ad hoc munus, non vul- gari veste, sed alicuius Sodalitatis laici ho- mines utantur habitu: nam hoc casu prae- viso, nostra Instructio expressis verbis id prohibet ; et huiusmodi officium Glericis lantummodo in defectum Sacerdotum at- iribuit.

"2. Verum, vel Sacerdos sit vel Glericus qui vigil adsit ut accendat, extinguat, pur- get, disponat lumina, aliaqiie peragat quae circa Altare necessaria aut opportuna vide- buntur, superpelliceum induere omnino de- bet. Hoc exigit loci religio, Sacramenti ma- iestas, functionis solemnitas. Non enim de- cet circa tam sublime Mysterium in habitu vulgari eliam nigri coloris ad talos usque protracto ministrare, sed solum licet in ha- I bilu ex Ecclesiae praescripto in similibus i functionibus adhiberi solito. Qaapropter lex

ad Regulares omnes extenditur, caiuscum- que Instituti hi sinl. Gum autem isthaec sanctio fundamentum habeat in Apostolicis Gonstitutionibus, nedum Romae obtinet; sed ubique locorum, saltem quoad Glerum Se- cularem servanda omnino est.

3. Quaeri hic posset num Laici Gon- versive Regulares a lege prohibitiva exci- piantur? Gavalerius ad hunc locum inclinat in sententiam affirmativam , praesertim si agatar deExposltionibus extra Urbem. «Qaae tamen (scilicet sanclio) saltem extra Urbem limitationem fortasse patitur quoad Laicos

seu Gonversos Regulares, qui dummodo in superpelliceo appareant, intra Presbyterium admitti posse videntur ad concinnanda lu- mina, ad quorum aptalionem aliaque si- milia praestanda munia ex Secularibus etiam Glerici admittuntur ». Liceat mihi addere, quod idipsum , quin violetur Instructio , etiam in Urbe non dedecet. Laici enim Gonversive Regulares pluribus fruuntur pri- vilegiis et in pluribus aequiparantur Gleri- cis : praeterea ex his nonnulli sunt , qui magis quam Sacerdotes et Glerici idoneita- tem habent ad ea munia, quae aptitudinem aliquam usa acquisitam requirunt ; prae- sertim ubi luminaria magna sunt in copia, et ad illa aptanda atque purganda per plu- res gradus cum aliqaa difficultale ascendere oportet. Numquam tamen ad Altare acce- dant sine superpelliceo; quemadmodum lex iubet nedum quoad Sacerdotes et Glericos Seculares, verum eliam quoad omnes Re- gulares cuiuscumque Instiluti.

4. Haec ad primam sanctionis partem. Altera succedit de genullexionibus , quae ad primam aliquam habet relationem, sed magis late patet ac omnes complectitur, qui in Ecclesiam devotionis ergo conve- niunt , vel Altari inserviunt , vel aliquo fanguntur officio; utpote illi praesertira sunt, qui luminibus aptandis et purgandis invigilant , ac proplerea de uno ad aliud Altaris latus transeuntes , persaepe neces- sario debeant ante Sacramentum transire , nisi talis sit Machinae structura ut huius- modi munus per graduum intervalla , aut a parte postica implere possint et debeant. Siquidem Decretum Urbis 19 Augusti 1651, quod ab Instructione laudatur, expresse ac generatim iubet « quando SSnmm Eucha- ristiae Sacramentum publice discoopertum exponitur ; omnes ante illud transeuntes cuiusvis condilionis et ordinis sint, seu ad illud accedentes vel ab eodem recedentes semper utrumque genu flectere debent » (Vide hanc novam collectionem num. 1)37 dub.6). Gum vero Decretum enuntiel Sa- cramentum publice discoopertum, dubitare quis posset; num idem genuflexionis obse- quium vel unias tantum genu ad terram inflexio debeatur Sacramento in Throno quidem exposito , sed velato vel patente Pyxide aperto Tabernaculi ostiolo ? Verum quod ambiguum fortasse est in laudato De- creto, declaratur per alterum eiusdem S.R. G. responsum in Varsavien, sub die 7 Maii 1746, ad dub. 4: scilicet « Transeundo circa SSinum Sacramentum in Pyxide , an

iilroque genu anle illud genuneclendum sil?» Affirmaliva prodiil resolulio (Vide nura. '2',V.)0 , ad dub. 4). « Quoad ge- nullexiones vero utroque genu sunt fa- ciendae a Iranseunlibus ante illud , eliam quando in Pyxide, patenter, sit expositum ». Quociimque modo sil expositum Sacramen- tura venerationem exigit , non substantia- liler, sed modo externoque signo, diversam ab ea, quae ex Ecclesiae instituto ei de- belur, dum latet clausura in Tabernaculo. Si lalenli convenit adoralio unius flexione genu, in uberioris venerationis argumentum ulroque genu fleclendura eril, dum publice esl exposilum, etiam velato Ostensorio, vel palenle Pyxide.

5. Verura haec regula , etsi generalis, suas tamen patilur limitationes quoad Sa- cerdoles , qui Sacrum solemne faciunt in Altari, in quo expositum est Sacramentum; quae limitatio etiam comprehendit Mini- slros. Hi oranes dura priraum veniunt ad Altare et postremo ab eo recedunt, utrum- que genu fleclere debent, quemadraodura eiiam dum sacra Hostia publice patens Ihure esl adolenda. Sed dura ibi perma- uent, si loco raoveantur, ut aliquid agant, et circa Sacraraenlum vel Altare operen- tur; sufficit, ut transeunies anle illud unico genu Sacraraenlura salulent: non enim de novo accedunt ad Allare, nec ab eo , non reversuri, rscedunt, ut comprehensi inlel- ligi debeanl sub regula Clementinae Instru- ctionis et laudali Decreti Sacrae Rituum Congregationis. Neque unica haec ratio est; nam el alia potissima succedii; quippe cum frequenles in solemni Missa sint transitus Sacerdoiis aut Minislrorura ante Sacramen- tum, flexio utriusque genu raulli foret in- comraodi, surrectio difficilior fieret, admi- nistratio minus expedita atque actio sacra plus aequo protraheielur. Communior haec esl saniorque lilurgicorura Auctorum sen- tentia, q-uam firmat constans principalium Ecclesiarum usus. Idipsum servandum a Sa- cerdote ei Ministro, si quandoque contingat celebrari ante Sacramentum expositura Mis- sam privatam, veluti monent inter alios Ga- vantus ad Rubricas Missaiis part. 2, tit. 14; ibique Meratus.

6. Neque hic praetereundum, quod ea- dera regula servandaestquoad genuflexiones utroque vel unico genu a Sacerdole et Mi- nistris, eliarasi Expositio sit privata in Osten- sorio velalo vel in Pyxide. Id declaralura fuit a Sacra Rituum Gongregatione sub die 22 Decembris 1753 inWilnen. Dubium erat

28 —

« quando absolvitur Missa lecta coram SSmo Sacramonto exposilo, attamen velato; item coram Sanctissimo Sacramenlo in Pyxide ex- posito, an debeanl omnes genuflexiones ob- servari in lali Missa, quae alias observantur, SSmo Sacramento publice exposito, et non velato ». Gui Sacra Rituum Congregatio re- spondit: « Affirmative » (Vide num. 2427 ad 10). Nam si ut supra vidimus, ex altero eiusdein S. C. Decrelo, Sacramenlum vela- lum, vel patens Sacra Pyxis, exigit genu- flectiones ab omnibus ac si esset detectum, potiori iure haec servanda est regula a Ce- lebrantibus coram eo Missam solemnem vel privalam.

7. Tertia succedit sanctionis pais, quae modum praescribit a Sacerdote servandum, dum is ad aliquod ex Allaribus pergens Missam lectam celebraturus, vel expleta Missa, ab eo recedens transit ante exposi- tum Sacramentum. Servandum esse iubet Decrelum Sacrae Rituum Congregationis. Dubium erat: « An (Sacerdos), posl factam genuflexionem detecto capite surgens, de- beat caput tegere donec ad Altare perve- nerit, an vero detecto capite iter prosequi ob reverenliam tanli Sacramenli sic publice expositi ; cum Rubrica Missalis Romani non videatur loqui de hac praecisa adoratione in casu, de quo agitur?» Cui responsum fuit : « Servandas esse Rubricas Missalis Ro- mani, quae videntur innuere, quod, post fa- ctam adorationem flexis genibus , detecto capite surgens, caput operiat ». Recte di- citur « videtur innuere » non enim id ex- primit Rubrica, quae esl: « Si vero conli- gerit eum iransire. . . . ante locum Sacra- menti, genufleclat; si ante Altare ubi ce- lebratur Missa , in qua elevatur vel tunc ministralur Sacramentum , similiter genu- flectat et detecto capite illud adoret , nec ante surgat , quam Celebrans deposuerit Calicem super Corporale » part. 2, tU. 2, de ingressu Sacerdotis ad Altare. Hanc qui- dem rubricam iuxta sensum laudali Decreti servandam esse in transitu anle Altare, in quo patet expositum Sanclissimum Sacra- mentum, sed non in genuflexione immo- randum , docent Gavantus et Quarti ad hunc titulum; Caralerius tom. 4, cap. 10, Decret. 5/ Tetamus in Append. tit. 3, cap. 4.

8. Quemadmodum vero, dum elevatur Hostia et Sacramentum fidelibus admini- stralur, ulrumque genu flectendum est, ita etiam servari debet a Sacerdote pertrans- eunte ante expositum Sacramentum. Non

diffiteor Bauldrinum part. 3, tit,2dein- yressu Sacerdotis ad Allare, num. 1, in nota num. 3 ; et Bissi tom, /, litt. G, num. 24, § 2, existimasse Saceidolem Missam cele- bralurum in transitu ante Altare, in quo expositum est Sacramentum, unicum popli- tem flectere debere; quia regula generalis ad faciendam genuflexionem utroque genu est quando fit aliqua pausa; hic autem nulla facienda est pausa ; ideo concludunt pro unius tantum poplilis ad terram usque fle- xione. Haec opinio nullam prorsus vim ha- bet post editum S. R. C. Decretum, quod pro regula habendum esse iubet Instructio et legis generalis locum obtinet. Quamquam praecise ab Instructione et Decreto, ex vi praeceptivae Rubrieae, utrumque genu fle- ctendum esse plane consequitur. Haec duo dislinguit casus , transilum scilicet Sacer- dolis anie Tabernaculum , in quo recondi- tum est Sacramentum ; et transitum ante Altare , dum Sacra elevatur Hostia ; in primo simplicem iubet genuflectionem, quae unico fit genu, capite operto; in secundo adoralionem uiroque poplite ad terram in- flexo el detecto capile. At secundus casus alteriim includit de transitu ante Altare, in quo expositum est Sacramentum , ut per laudatum Decretum declaratum fuit, quum par sit ratio. Unus ab altero in eo tantum discrepat, quod, dum Sacra elevatur Hostia, Sacerdos pertransiens non ante surgere de- bet, quam Gelebrans deposuerit Galicem su- per Corporale : in Expositione vero Sa- cramenli nulla est nectenda mora in ge- nuflexione, qua facta absolutaque adoratione cum capitis inclinatione, statim surgendum esl.

9. Notat Meratus in ulterioris Rubricae illuslrationem « iuxta communem usum Ro- mae receptum, Sacerdos in dicto casu ge- nuflectere debet utroque genu , et postea deponere biretum, et caput profunde in- clinare ». Sed hae acliones, etsi ad invicem sibi simultanee succedant, aliquod, licet bre- vissimum, temporis spalium requirunt ; et fil proinde aliqua pausa, etsi momentanea. Id- circo , quamvis non sit in mora cuncLan- dum , satis haec est brevis morula , ut ni- hili pendi debeat praefatorum scriptorum opinio. Quod si ratio valeret per eosdem allata, genuflectendum utroque genu lan- tummodo esset, dum aliquali tempore est in Oratione perseverandum; numquam vero, nisi unico genu, in simplici Iransitu, accessu et recessu, secus ac iubet /nstructio. Imo nec Sacerdos et Ministri accedentes ad Al-

29 —

tare pro Missa solemni genuflectere debe- rent utroque genu , quia illico surgunt et nulla fit pausa.

10. Licet vero iubeat Instructio Sacer- dotem, facta genuflexione et adoratione, dum surgit, caput operire debere; apud bene multos tamen usus invaluit, illud non ope- riendi, nisi, dum exlra sunt aspectum Al- taris , in quo expositum est Sacramentum. Mos iste estne retinendus, vel potius cen- sura nolandus? Eumdera utpote conlrariura legi, quae non sine rationabili causa man- dat capili imponi, facta genuflexione, bire- lum , communiter reprobant Rubricistae. Audiendiis Meratus, qui, regulae inhaerens, deponendum biretura monet a Sacerdote non prius, « sed postquam genuflexerat ; facla autem profunda capitis inclinatione, antequara surgat , iterum imponendiim , eumdemque absque alia reverentia suum debere prosequi incessura cum bireto in capite ». Quapropter non laudandi, sed po- tius redarguendi sunt illi, qui ad maiorera reverenliara, ut ipsi dicunt, capite aperto abeunt, donec sint extra conspeclum Al- taris, lum quia operantur conlra Rubricara et Decreta, tum quia incurrunt periculum, ut aliquid de Galice decidat.

11. Advertendum praeterea est, perpe- ram agere Sacerdoles illos, qui, dura ge- nuflexi profundam Sacramento inclinatio- nem faciunt, biretum collocant supra Gali- cem : haud enim decet et prorsus indignura est Galici imponere capiiis tegumentum ; quamobrem vel est porrigendura ministro, vel ab ipso Sacerdote ita tenendum, ut vola manus dexterae cum parle aperta bireti sit versus ipsura Sacerdotem; et pars inversa eiusdem manus ponatiir supra Galicera. Ita Meratus loc. cit., Gavalerius tom. 4, cap. 10, Decr. 52, Tetaraus, in Append. cap. 3, art. 4, num. 17.

12. De Missa privata soluraraodo agit In- structio, quia Sacerdos ad hanc celebrandara pergens vel rediens ad Sacrarium, Galicem manu defert; quamobrem regula danda erat, quae simul consuleret religioni et decentiae. Secus vero dicendura est de Sacerdote Mis- sara soleranem celebraturo, vel de eo, qui privatam dicturus sit, Galice tamen in an- tecessum ad Altare iam praeparato. Nam utroque in casu, cum Sacerdos impedimen- tura Calicis non habeat, antequam genufle- ctat, simul ac detegit expositum Sacramen- Lum, caput debet , amolo bireto , aperire, quod et faciant Ministri sacri Missae sole- mnis; postquam vero surrexit, non statim

30

birelum capili iniponat , sed postquam e conspeclu Sacramenli se subtraxerit.

13. Aliae plures quaeslionRS pro casuum diversitale a Rubricistis fiunt, quas prosequi nostrum uon est, cum circa veneralionem debitam Sacramento publice exposito non versenlur. Unam vel alteram tanlummodo atlingam, quae aliquo niodo ad rem, de qua agimus, referri possunt. Quaeritur : Quo- modo se gerere debeat Sacerdos ad Altare pcrgens, vel ab illo recedens , si per Ec- clesiam obviam ei fiat deferens Sacramen- tum , vel in Ostensorio patens, vel latens in Pyxide ? Difficile est, ut huiusmodi casus non praevisus accidat in accessu Sacerdotis ad Altare. Nam si fiat per Ecclesiam pro- cessio, vel deferendum sit Sacramenlum de uno ad aliud Altare, aut per modum Via- tici ad infirmos; Sacerdos Missam lectam celebralurus cunclare tantisper debet in Sa- crislia, donec absoluta sit Processio, vel re- conditum sit Sacramentum ; ubi asservan- dum est , vel Sacerdos Vialicum deferens Ecclesiae ianuam praetergressus fuerit, vel in reditu populum cum benedictione dimi- serit. Non ila dicendum de Sacerdotis re- gressu, expleta Missa, ad Sacristiam ; quia licet, quoad Processiones attinel, casus vi- tari possit , curando ut Missae omnes ad Allaria absolutae sint, dum devota suppli- catio instituitur; aller lamen casus delatio- nis Vialici praevideri non semper potest ; et quandoque pro re nata improviso el fe- slinanter deferendum est. Verum quomo- documque et quandocumque id accidat, vel in accessu , vel in recessu , docent Rubri- cistae, genufleclendum esse donec transeat, et quidem utroque genu, si immorandum sit; unico vero genu, si in transitu et abs- que mora genuflectendum est. Ila Quarti ad Rubric. Missal. pait. 2, tit. 2, num. 1, Tonell. lib. 2, tit. 2, Rubr. in notis num. 6, § Huiusmodi, Merati loc. cit.

14. Raec tamen dislinclio non omnibus forle amplectenda videbitur. Nam si Ru- brica iubet, ut dum elevatur Sacramentum, vel dum fidelibus ministratur, Sacerdos in transitu debeat ulroque genu ad terram posilo, detecto capite, illud adorare; nou video, cur idem modus servandus non sit in transitu prope Sacerdotem deferenlem Sacram Hostiam, vel in Ostensorio, vel in Pyxide, eiiamsi non sil in genuflexione im- morandum. Si Rubrica exlendi debel, ut Lilurgici omnes nolanl, ad transilum ante Sacranientum exposilum, el licet Sacerdos immorari genuflexus non debeat, nihilomi-

nus utroque poplite inflexo tenetur illud adorare ; quod , ut vidimus , praecipiunt etiam S. R. C. Decreta et Instructio; cur- nam eadem regula servanda non erit in oc- cursu Sacerdotis deferentis Sacramentum? Hinc forte non fallor , si existimem etiam in proposito casu utrumque genu in mo- menlanea adoratione esse flectendum, ut fit in transilu' ante Altare, ubi expositum est Sacramentum vel Sacra ministralur Eucha- ristia.

15. Quaeri item potest : « An in Pro- cessionibus, quae occasione Quadraginta Ho- rarum fiunt per Ecclesias, debeant proces- sionaliter incedentes ante Sacramentum in occursu et transitu a latere eiusdem genu- flexionem facere ? » Nonnulli Liturgici re- spondent: « Affirmative, dummodo in tran- situ videatur ». Verum haec regula non est ubique inviridi observantia. Erunt ne igilur redarguendi , qui secum faciunt? Non is sum , qui audeam definire ; haud tamen crederem eos in legem peccare. Siquidem ut genuflexio, ita etiam est actus religionis et cultus inc^essus supplex ante Sacramen- tum cum alternatione hymnorum laudis , qui solemniler decantantur. Et haec ratio est, ob quam Bissus litt. G, num. 19, § 2; et Meratus part. 4, tit. 12, n. 14, genu- fleclere debere negant interessentes Pro- cessioni SSmi Sacramenti, etiamsi transeant ante Allare actu, quo Sacra Hostia elevatur vel Calix « quia sunt in actuali illius ado- ratione ». Praeterea aliquid inesset incom- modi , si quotquot lateraliter transeunt e conspectu deferentis Sacramentum , genu- flectere deberent. Quod si omnino genufle- ctere deberent nec contraria consuetudo, ubi viget , servanda esset , unico tantum genu Sacramentum foret adorandum: nam si utrumque genu fleclendum esset, nimis relardaretur supplicalio', et mora in ipsum veluti redundaret Sacramentum , ut notat Gavalerius tom. 4, cap. 10, Decr. 7, num. 4.

§ VIII.

« Si tenga, duranle l' Esposizione, alla « porta della Ghiesa per la parte di dentro « 0 di fuori, come tornera piu comodo, un « tappeto, che faccia forma di Bussola, con « spazio adequalo alU lati per comodita del « popolo , e sia talmente posto , che non « possa mai dalla slrada vedersi il SSmo Sa- « cramento ».

1. Si ad Ecclesiarum ianuas decet, ut semper, praeserlim vero tempore Sacrificii,

— 31

retinealur velnm, quod Velotyron seu Am- phityron Graeci dicunt, Itali Portiera, ul Macri veterum monumentorum investigator egregius tradit in suo Hierolexicon verbo Velurrt,- multo magis apponi oportet aptius munimentum , dum Sacra Eucharistia ex- posita publicae patet venerationi. Subtrahi debet quaelibet iis, qui in Ecclesia moran- tur, distractionis occasio; et quanlum licet, curari ut minus sensibilis sit strepitus, qui quandoque per viam fit. IUud vero est ma- ximum, ne Sacramentum semitam transeun- tibus visibile sit. Secus enim si fieret, cum non levi detrimenlo cultus et religionis fieret, imo pluribus irreverentiis praebere- tur causa. Quamobrem severe iniungitur, ut huiusmodi munimentum e crassiori panno ita aptetur, ut impediat internum Ecclesiae aspectum iis, qui extra sunt; nuMum vero obiiciat obslaculum ingredientibus Tem- plum. Spissum atque compactum sit opor- tet, « che faccia forma di bussola con spazio adequato ai lati per comodita del popolo; e sia talmente posto, che non possa mai dalla strada vedersi il Sacramento ». Potest apponi, vel ab intra , vel ab extra prope ianuam, prout magis opporlunum videtur, et Ecclesiae proximaeque semitae maior vel minor est latitudo aut angustia.

2. Id tamen non indiscriminatim posi- tivum praeceptum importat ; sed tale est quoad illas tantum Ecclesias, in quibus alio modo effici nequit^ ne Sacramenti conspe- clus obnoxius sit per viam ante Ecclesiae ianuam transeuntibus , ac proinde actibus irreligionis. Quod si alio decenti modo pro- visum sit, ut in Ecclesiis accidit, quae sto- leis crassioribus munitae sunt, vel in affa- bre elaboratum ligneum septum introdu- cunt, per quod lateraliter in Ecclesiam pa- teat ingressus; regula sanctionis cessat, cum utroque modo religioni et debitae Sacra- mento venerationi provisum sit. Tempore enim, quo primum prodiil Instruclio, non- dum communiler mos invaluerat , duplici- bus portis septo intervallo disiunctis , Ec- clesias munire, cum ad religioni consulen- dum, tum ad easdem ab externis aeris im- pressionibus custodiendas; ut modo fit ne- dum in Basilicis, verum eliam in aliis fere omnibus , elsi minoribus et angustioribus Ecclesiis. Idcirco Instruclio eum praescripsit modum, quo cum minori dispendio provi- deri posset, ut Sacramenti aspectus iis solis paieret, qui adsunt in Ecclesia, veluti etiam nunc servatur in illis , quae recens inven- lum munimentum non habent.

3. Sed opportunum maxime, quamvis non levem secum ferat difficullatem, alteram distractionis causam impedire, quae, ut Ga- valerius ad hunc locum adnotat , occasio- nem habet a canibus introeuntibus, qui la- tratibus sacras functiones perturbanl, mul- tum incommodi devotae adstantium alten- tioni afferunt et Ecclesias spurcitiis et im- munditiis polluunt. Plurimum idcirco ex- pediret ut ad Ecclesiarum ianuas aliquis continuo adstaret . qui canes ab ingressu prohiberet. Qui igitur ad Ecclesiam veniunl Sacramentum adoraturi, vel canes domi re- linquant, vel quatenus secus ducant, alicu- ius custodiae consignent, prinsquam Eccle- siam ingrediantur. Quod dictum volumus nedum relate ad lempus Exposilionis Qua- draginta Horarum, verum eliam quoad alias quascumque Expositiones. Optandum sane, ut nunquam canes reperirent aditum ad Ec- clesias; sed quod generalim impossibile est, vel multum difficile, curandum tamen ab iis, qui Ecclesiis praesunt, ut saltem aliquo modo impediatur, tum occasione Exposi- tionis Sacramenti, tum occasione festivitatum et solemnium functionum, quae magna cum populi confluenlis frequentia fiunt.

§ IX.*

« Siano di continuo uno o due Sacer- « doti, 0 almeno in altro Ordine Sacro co- « stituiti, se si potra, vestiti di cotta (ben- « chh siano Regolari) genuflessi avanti un « banco ricoperto con tappeto o panno rosso, « 0 d'aItro colore e qualila decente vicino « airinfimo grado delPAItare ; e mai sopra « genuflessorii, orando tanto di giorno , « quanto di notte a vicenda. Dove sara « qualche Confraternita , vi assistano due « confratelli almeno , avanti un banco co- « perto di panno verde o d' allro colore « decente, parimente a vicenda , ma fuori « dal Presbiterio e distanti dagli Ecclesia- « stici suddetti ; ed oreranno con tutta di- « vozione per edificazione degli aslanti e « con voce sommessa per non causare di- « slrazione negli altri ».

1. Uberiorem dicendi copiam praebet haec sanclio. De adoratione Augustissimo debita Sacramento sermo est. Tametsi nun- quam desint cuiuscumque sexus el condi- tionis homines, usque dum patent ianuae Ecclesiarum , in quibus fit Expositio Qua- draginta Horarum , qui in Sacramenti ado- ratione devoti persistunt; nihilominus o- mnino convenit, ut aliqui e Glero proxime

32

ad Aram continiio adsint et sibi ad invicem su€cedanl, (ini Saciae Encharisliae tribiiliim laiidis persolvant el populo convenienti in Ecclesiam exemplo sint. Quotquot de sa- cris rilibus scripsernnt, id innuunt, els. m. Benedicliis XIV, dum Bononienseui Eccle- siam regebat , praecepit « ut in Ecclesiis tam Secularium ([uam Regularium, in qm- bus esset Sacra Eucharistia publicae expo- sita venerationi , iinus vel duo Sacerdoles vel duo saltem in Sacris Ordinibus consti- tuti, superpelliceo indiiti llexisque genubus, intersint etc. » laud. instil. 30, num. 20. Noslra autem fnstiuitio idipsum vult , ac praeterea iubet, ut etiam Regulares, cuius- vis Ordinis et Insliluti sint, ad scamnum ad id paratum non accedant, nisi induti super- pclliceo. Qiiod autem de Oratione Quadra- ginla Horariim statutum est , idipsum ser- vandiim erit in aliis quibuscumque Exposi- lionibiis, vel hae ad breve vel ad longum tempus perdurent : nam curandum est, ne unquam alicuius de Glero desideretur assi- stenlia.

2. Netiiie regulam coercendam putes ad Expositiones publicas at^jue solemnes: ha- bet enim locum etiam in privatis , (]uae fiunt, aperto Tabernaculi ostiolo, ut pateat velata Pyxis. Ita decretum video a Sacra Congregatione negoliis Episcoporum et Re- gularium praeposita , quae permitti posse censuit huiusmodi privalam expositionem « cum numero sufficienti luminum et assi- stentia Sacerdotum ». Ita sub die 1 Se- ptembris 1598; et 9 Decembris 1602 « cum assislenlia alicuius Sacerdotis Stola et su- perpelliceo induti ». Id autem intelligi de- bel, (juemadmodum de aliis Expositionibus, quae ad breve tempus fiunt , si inter ex- positionem et preces, quae ante repositio- nem recitantur, aliquod, etsi modicum in- tervallum excurrat: nuncpam enim Sacra- mentum relin([uendum est sine aliquo ex Clero, 'qui illud intus Presbyterium adoret. Quod si ab Altare non recedant Sacerdos et Glerici, exposito Sacramenlo et immediate precibus una cum populo vacent ; non est, cur aliquis distincle orationi incumbat, quia omnes simul praestant huiusmodi religionis obsecpiium.

3. Regula igitur etsi obliget Ecclesias Urbis, et ciica iinam tantum Expositionem Quadraginta Horarum verselur, nihilominus haberi perinde debet, ac si generalis esset, non ut praecepliva , sed ut directiva. Id enim in genere praescribit , quod exigit Divina Maiestas humanitati coniuncta latens

sub specie panis. « Si Angelorum Ghori illi assistunt », ut habent S. loannes Chry- sostomus lib. 3, de Sacerdotio , et Homi- lia 65, ad po[julum Antiochenum; S. Am- brosius cap. 1, in Lucam; et Magnus Gre- gorius Dialog. lib. 4, cap. 58, aequum est, ut Ministri Altaris ab eius adoratione nun- quam desistant, dum Sacramenlum publicae venerationi expositum est. Lex tamen ali- quam modificationem admittit (juoad nu- merum et gradum Clericorum , qui huic adorationi vacare debent. Instructio equi- dem exigit unum vel duo Sacerdotes, aut saltem Clericos in Sacro Ordine constitutos: adiicit tamen conditionem, qualenus haberi possit. Quod si hi desint, vel pro singulis horis haberi nequeant , subslitui poterunt Clerici ad Minores gradus promoti , vel etiam Regularium Ordinum Laici et qui inter Monachos Conversi dicuntur. Sensus ergo Instructionis est, ([uod huiusmodi of- ficium praecipue Sacerdotibus et aliis in Sacro Ordine constilutis eonvenit ; Clerici in minoribus deinde succedunt , postremo in horum cpoque defectu, in Ecclesiis Re- giilarium respectivorum Ordinum Laici pro- fessi , (jui Clericorum privilegiis gaudent. Quoad numerum vero nihil certi praefinire vult sed disiunctiva ulitur, iubens unius vel duorum assistentiam, quia non omnes Eccle- siae aeque abundant copia Sacerdotum et Glericorum: imo quamplurimae sunt, quae cum nullum habeant Saecularium vel Regu- larium Collegium , adscititiis Glericis com- pelluntur ea omnia perficere, quae ad sa- cram illam perlinent actionem. Idcirco, re- late ad istas, satis erit, si unus Sacerdos, vel unus Cleiicus continuo Sacramentum adoret ; nec ab Allari discedat nisi venerit alter, qui eius occupet locum. In Ecclesiis vero Patriarchalibus, Collegiatis, Gonventua- libus, in quibus vel Secularis vel Regularis copiosus est Clerus, congruum videtur ac decens, ut duo saltem sibi in adoratione succedant.

4. Et quoniam , ut supra notatum est , eadem regula in aliis etiam Expositionibus servanda est, (luaeri hic poterit ; num quo- que tenenda sit extraUrbem? Responden- dum videlur, quod oblinet ex decentia, non ex necessitate: sed Episcopi in id sedulo debent incumbere, ne aliqui ex Glero de- sint, (lui Sacramenlum expositum, praeser- tim in Oratione Quadraginta Horarum, con- tinenter adorent. Haec esl mens Sacrae Rituum Congregationis ; quae interrogata in Cortonen. 10 Septembris 1701, ad 18:

33

»

« An lempoie Quadraginta Horarum in Ga- Ihedialibus vel Collegialis debeat semper assistere aliquis Sacerdos vel Clericus cum superpelliceo? » scite cauteque respondit: « Hoc maxime decere iuxta ediclum Emi Vicarii pro Urbe ; et Episcopus in hoc quam- maxime incumbat x>. (Vide num. .2()71>). Patet igitur ex hoc rescribendi modo quale sit Sacrae Riluum Congregationis hac de re iudicium. Bene notat Ediclum Cardinalis Urbis Vicarii (nondum prodierat Clemen- tina Instructio, quae primum evulgata est quinquennio posl, scilicet anno 1705) extra Romara eiusque districtum non extendi; et circa rem versari, quae decet ut ubique fiat, sed non est ex generali aliqua lege necessario ubique facienda , si debitae ad- orationi aliter provideatur. Idcirco ad Du- bium non respondit absolute iubendo ; sed maxime decere dixit, ut circa huiusmodi obsequium Venerabili Sacramento praestan- dum, raodus ille obtineret, qui erat pro Ecclesiis Urbis praescriptus. Sed quoniam « quaecumque in Dioecesi ad Dei cultum spectant ab Ordinariis diligenter curari, at- que iis, ubi oportet, provideri aequum est » (Conc. Trident. Sess. 21, cap. 28, de re- formal.); proplerea addens « Et Episcopus in hoc quammaxime incumbat » plene osten- dit quid vellet, non absolute iubendo; sed insinuando, ut Episcopus suo fungens mu- nere modis omnibus curet, ut quod reli- gioni congruit, non omittatur.

5. Certa regula tamen dari nequit pro omnibus indistinctim locis; et servanda sunt particularium Synodorum Decreta et Urdinariorum mandata , dummodo horum ope salis consultum sit religioni et de- centiae. Cavalerius el Tetamus ad hunc Instructionis locum pro diversa qualitate et solemnitate Expositionis , modo unum, modo duo Sacerdotes aut Glericos debere autumant in oratione persislere. In Expo- sitione solemni et publica, quae diu pro- trahilur el praesertim si adhuc de nocte, duos Sacerdotes vel unum saltem semper assistere debere volunt , aut duos ex Cle- ricis Sacrorum Ordinum, sin minus, alios ex Clericis in minoribus constilulis: si vero diu non perduret Expositio , nunquam deesse voiunt duorum assislenliam Sacerdotum vel in Sacris Ordinibus constitutorum, si fieri possii; secus, saltem unius Sacrorum Ordi- nura et alterius inferiorum : quera modum servandum esse etiara existimant in Expo- silionibus, quae diu durant, saltera de die, et dura maior est populi frequentia. Liceat

mihi hanc opinionem emoUire: si Instru- clio praenoscens difficultatem habendi tot Presbyteros aut Clericos, in Ecclesiis prae- sertim quae Glerum non habent , non ex- presse iubet , quod duo semper assistant; sed vult, ut unus numquam desit, etsi Ex positio Qiiadraginta Horarum omnium sit solemnissima ; curnam onus iraponendum duobus quoad Expositiones minus solemnes et brevis durationis, quae fiunt in novem- dialibus et triduanis precibus, vel statis diebus in piarum fundationum implemen- tum? Rursus Instructio tempus et horas non distinguit, sed vult ut lam de die, quam de nocte , unius vel duorum assi- stentia continua sit : hinc per modum re- gulae exigi nequit, ut in Expositionibus , quae brevi durant, semper; et in aliis, quae longius protrahuntur, saltem de die et dum maiur est populi frequentia, duo nunquam ab oratione deficiant. Puta tamen praefatos Auctores ita esse intelligendos, ut consulant quod magis decet, quin certam servandam regulam tradant. Laudandi igitur erunt, qui habentes Sacerdotum et Clericorum copiam curabunt, ut maior sit in utroque casu perseverantium in oratione numerus; praesertim quia Instructio vult ut duo assi- slant, sed saltem unus nunquam desit; ve- rum modum pietati et religioni non imponit et in arbitrio est numerum augere. Haec dicta sint, ne Scriplorum ceteroqui claris- siinorum auctoritas in sensum fortasse ab eorum mente alienum detorqueatur.

6. Quod si Sacerdotum vel Glericorum assistenlia praestanda est, quando Sacramen- tum est publice expositum : quomodo con- sulendum erit, si unus tantum Sacerdos sit, qui regit populum; et Glerici vel omnino desint vel sint paucissimi, ut frequentissime accidit in Ecclesiis ruralibus? Hoc dubium sibi proponunt Cavalerius et Tetamus, qui existimant « Non ideo omittendam esse Ex- positionem Sacramenti : ob impotentiam enim et necessitatem ablegandae non sunt laudabiles consuetudines; et potissime cau- sae pietatis, cuiusmodi est Expositio Sacra- menti; dummodo tamen, si non adsit Cle- ricorura , non desit laicorum aliorumque fidelium adoratorum copia ». Secus enim infelices illi populi, qui longe nimis a cultis Givitatibus, in parvis angustisque oppidulis, vel dispersi in arvis commorantur, perpetuo carerent spirituali hoc solatio. Nec illud praetereundum est, quod, ut iam vidimus, assistentia Sacerdotum et Clericorum est ex decentia, non autem ex omnimoda necessi-

— 34 —

lale; el obtinet, quin omitli debeal in lo- cis, in quibus adsunl, vel sine gravi diffi- cullale accersiri possunt ecclesiaslici viri. Verumtamen adverlendum est, quod si de- sunt Clerici, cetera saltem concurrent, quae sacra illa exigit actio ; nam si deessent sa- crae supellecliles vel cerei, vel quid aliud ad lantum opus necessarium ; nec decet . nec licet Sacramentum publice exponere. Satius est sacram illam functionem omittere, quam sine debita reverentia peragere.

7. Quaerimus modo de habilu, quo Sa- cerdotes et Clerici in adoratione perseve- rantes distingui debent. lubet Instructio lam Seculares quam Regulares ad scamnum ad id paralum in plano Presbyterii, nonnisi superpelliceo indutos debere accedere ; quam veslem induere debent etiam Regu- larium Ordinum Laici ; neque his licet as- sistentiam praestare solo religioso habitu conlectis, si in Glericorum defeclum assu- mantur. Haec regula ad quascumque Ex- positiones publicas vel privatas exlendilur, neque excogitari potesl casus, in quo ul secus fiat, permissum sit, nisi superpeilicea desint, quod vix eveniet in aliqua pauper- riraa rurali Ecclesia. Nimis enim dedecet ordinariis vestibus amictos Presbyterium in- gredi et stare supplices ante conspectum Regis. Si induti esse debent superpelliceo,

^qui minislrant el in servili opere circa Aram occupantur, ut vidimus ad § Vll : mullo ma- gis huiusmodi amictu distinguanlur oportet, qui Deo offerunt incensum laudis. Idcirco nequeo assentiri Gavalerio , qui ad hunc locum num. 7, exislimat, extra Romam permitti posse, quod Regula-res in suo re- ligioso assistant habitu, ita tamen, ul Sa- cerdotes Stolam a collo pendentem leneant. Meminisse opoitebat Decreti Cougregationis Episcoporum et Regularium editi die 9 De- cembris 1602, quod assistentiam indistincte iubet Sacerdotis Stola et superpelliceo in- duti, etiam in Exposilionibus privalis, quae fiunt-aperto Tabernaculi ostioio, quin sacra Pyxis extrahatur. Hoc autem Decretum Re- gulares praecipue et directe respicit, quam- vis commune eliam sit Secularibus, ut ex postremis verbis: colligimus: «Quod item in Ecclesiis Secularium servari mandamus ». Igitur si ex Decreti lege in priyatissima Expositione adorationi incumbentes Regu- lares superpelliceo uti debent; poleruntne in publica et solemni ante Aram adstare solo religioso sui Ordinis habitu amicti?

8. Sed en altera quaestio, de Stola sci- licet adhibenda, vel non , a Sacerdotibus

ante expositum Sacramentum orantibus. Lex silet, quae unum tantum superpelliceuni seu cottam commemorat. Et quoniam lex pro Romana Urbe dicla esl, ideo censenl Ga- valerius et Tetaraus ubique terrarum Sto- lam superpeliiceo hac in actione imponen- dam; in Ecclesiis tamen Urbis Sacerdotes solo superpelliceo debere esse contentos, quir\ Stola utantur ob reverentiam debitam Pontifici, qui Stola utitur extra Sacramenta. Verum res conlra accidil; et parcendum Scriptoribus morum Urbis ncn satis instru- ctis. Siquidem Romae constans consuetudo est superimponendi superpelliceo Stolam , quam soluraraodo deponunt Sacerdotes co- ram Sacramento orantes et ad Allaris latus secedunt , si veneralurus Sacrara Hostiam Summus Pontifex accedat. In solis Patriar- chatibus Stola non adhibetur, tum quia Ec- clesiae sunl (ut ipsum fert nomen) pro- priae Pontificis , tum quia assistentia fit in habitu chorali.

9. Usus eiiam Stolae non ita accipi semper debet exlra Sacraraenta, ut sit si- gnura iurisdiclionis, superioritatis et oflicii ; sed , praecise ab actuali exercitio , ut ve slis sacerdotalis, seu ut distinclivum Sacer- dotii consideratur. Cap. Ecclesiastica 9, dist. 23; imo ut eruitur ex Goncilio Bra- charensi 3, cap. 3, et Toletano 4, cap. 39, est veluti forma tolius ornatus sacerdota- lis. Id tam verum est ut anliquitus Epi- scopi aeque ac Sacerdotes « Slolara extra Mysteria semper deferrent ». Legitur de S. Thoma Gantuariensi, quod « Stolam iu- gum Ghristi suave circa collum diebus ac noctibus habebat » apud Mabillonium in Praef. ad seculum l Benedictinum, CVIll. De Presbyteris vero habemus canonem 28 Concilii Moguntini anni 813, scilicet « Presbyleri sine intermissione utanlur ora- rio propter differenliam sacerdotii dignita- tis ». Huc respiciunt cap. 169, lib. 6, Ga- pitularium; et Gan. 26 Goncilii Triburien- sis apud Burcardum Worraaliensem lib. 6, cap. 10: « Presbyteri non vadant sine Stola, vel orario induti ». Plura videri hac de re possunt collecta a Fabio de Alberlis de sa- cris utensilibus cap. 8.

10. Quod si Stola habenda semper esset exlra Sacraraenla ut iurisdictionis distincti- vura, Sacerdotes nunquam eadem uti pos- sent, nisi Sacra operantes. In publicis Pro- cessionibus , quae Romae fiunl, Parochi omnes , licel non sint in actuali rauneris exercitio, a ceteris de Glero distinguuntur Stola e collo pendente, eliam praesente non

— 35

moraliter, sed physice Summo Ponlifice, qui in solemnissima Feslivilale SSrai Gorporis Ghrisli Sacramenlum deferens snpplicalio- nem claudil. Nerao auLem dixeril Parochos ea occasione Slolam deferre in signum iu- risdiclionis, bene vero ut disiinctivum of- (icii ; aut per delalionem Stolae laedi re- verentiam Summo Ecclesiae Pastori. Si ita esset, neque iis privilegium deferendi Sto lam indulsisset s. m. Benedictus XIV , ne- que uraquara licerel Sacerdotibus per uni- versum Orbem dispersis uli Stola exlra Sa- cramenta; quia ab omnibus aeque leveren- tia debetur Pontifici, Is namque, ut habetur in Caeremoniali S. R.E. Augustini Patritii « numquam debet exire in publicum sine Stola »; sed eam continuo defert, non ut Ur- bis Episcopus, sed in signum supremi Sa- cerdotii, tamquam Ghristiani universi Orbis Pastor et Rector : et quod olim erat com- mune Episcopis et Presbyteris, modo ob supremam 'dignitatem Romano Pontifici re- servatum esl. Patet hinc, quod si Sacerdo- tes , dum in Urbis Ecciesiis supplices in Sacramenti adoraiione consistunt , e collo deferant pendentera Stolara, nihil commit- tuni, quod reverentiae debilae Summo Pon- tifici lantillum deroget. Quod adeo verum est , ut Gatalanus ad hunc Caeremonialis S. R. E. locum, fretus privilegio a Bene- diclo XIV Parochis indulto, fatealur se ra- tionem non invenire « cur el ipsi sairi Ora- tores, cura verbum Dei Romae praedicant, sacram Stolam e collo pendentem adhibere nequeant ».

H. Satis haec sunl ; nihilominus si quis adhuc dubitct, ad evellendas ex animo du- bietates, validum praebet argumentum ea- deni haec nostra Insiructio. Dura res est de Concionibus habendis § XXXJI, ne fiant tempore Expositionis per raodum regulae generalis iubet ; perraitlit nihilominus, ut quandoque habeantur brevia colloquia, si Praesidum intercedat auctoritas, sub ea ta- men expressa lege, ne Stola ea in aclione adhibeatur. « Sormoneggera colia colta, ben ch6 sia Regolare, ma senza Stola ». Ubi vero agit de oratione a Sacerdotibus et Glericis facienda coram Sacramento, mandat lantum- niodo, quod omnes assistenliam praestent vestiti di cotta benche siano Regolari ; nec tamen vetat Sacerdotibus delationem Sto- lae. Gonsequitur ergo, quod ubi lex voluit negalivam hanc conditionem , eam claris verhis expressit , ubi vero non expressit, haud voluisse censenda est; et libertalem reliquisse Sacerdolibus utendi Stola , ut a

Glericis, qui plerumque in eodem scamno adoralioni incumbunt, distinguantur. Gon- suetudo autem universalis, immemorialis, non intercepta, non irapugnata, quae opti- raa est legis interpres, id comprobat; cum in concionibus habendis nunquam ; in assi- stentia vero coram Sacramento, videntibus et non reclaraantibus Praesidibus , semper et in omnibus Urbis Ecclesiis (solis exce- ptis Patriarchalibus) Stola adhibealur. Gon- cludendum videtur cum Romae, tum alibi aeque posse Stolam adhiberi a Sacerdotibus coram Saciamento orantibus. Neque pulo eiusdem usum esse interdictum Diaconis, dummodo Stola non e collo ante pectus defluat, sed transversim ab humero ad la- tus descendat. Quamquam vero, si una spe- ctetur Instructio , liberum sit in religiosa illa actione solo uti superpelliceo, vel etiam addere Stolam; si meus, qualiscuraque sit, sensus exquiratur, censerem eiusdem usum non esse omittendura : decet enim in actio- ne, quae Deum immediate respicit, ut Sa- cerdos coram eo assistat ea indutus veste, quae est veluti forma totius ornatus sa- cerdotalis.

12. Neque Sacerdotes et Glerici possunt ab hoc religionis officio se eximere sub ob- tentu, quod ex laicalibus Sodalitatibus ali- qui continuo sint, qui sibi vicissim in ora- tione succedunt. Nam utrumque iubet In- structio, districte mandans, quod ubi ad- sunt laicorum Sodalitates, duo saltem Con- fratres continuo , extra Presbyterium di- stanti dagli Ecclesiactici, adorationi incum- bant. Dixi extra Presbyterium; non enim licet laicis hominibus , in ea praesertim actione, Presbyterium ingredi : quapropler nec eis permissum est servilia praestare circa Aram , ut supra notavimus ad § VII, quamvis non vulgari veste, sed societatis propria induti sint. Lex tamen non com- prehendit Laicos Regulares: nam hi, defi- cientibus Sacerdotibus et Glericis, ad horum supplendas vices admittuntur; et cum ex privilegio in Glero computentur induantque superpelliceum, licite possunt Presbyterium ingredi et orare ad scamnum pro Ecclesia- sticis assignatum. Simul ergo toto Exposi- tionis tempore perseverare debent in ora- tione in suis ab instructione assignatis locis tam Ecclesiastici , quam Sodalitatum Gon- fratres; ita ut ex utraque hominura classe iis qui recedunt, alii immediate succe- dant. Hoc in Urbe omnino fieri debet; alibi optandura, ut fiat, sed non est omnino exigendum.

36 -

13. Queraadraodum vero diversus sit oportel locus pro Sodalibus C.onfralernita- luin, ita etiara scarani ornatus. Id apte di- stinguit fnstructio, iubens, quod scamnura paratum intra Presbyterium pro Ecclesia- sticis nobiliori panno cooperiatur: « Tappeto 0 panno rosso, o d'altro colore, e qualiti decenle »; illud vero pro Confraternitate extra Presbyterium « di panno verde , o d'altro colore»; utrisque vero commune est, quod ante scamnum , non in genufle- xorio, orare debent. Quae regula in Urbe servanda omnino est: in aliis vero Dioece- sium Ecclesiis, censet Gavalerius parari posse genuflexorium pro Glero. Yerumtamen, etsi posse non inficiar, nihilorainus ex decentia ab eo parando abstinendum puto; et sca- ranura potius decenti ornatum tapete adhi- bendura, ad differentiam Episcopi, qui, si veniat ad Sacraraentum venerandum, utitur genuflexorio.

14. Ut autem scamnum pro laicis extra Presbyterium paratur, ita illud pro Eccle- siasticis locandum est « vicino all' infimo grado dell' Altare », hoc esl in plano Pre- sbyterii; quamobrem contra legem illi fa- ciunt, qui illud apponunt in Altaris gradi- bus, nisi lanta esset Presbyterii angustia, ut secus fieri nequiret.

15. Gum nunquam oratio intercipienda sit, percontandi locus videtur, num ut Ec- clesiastici, ita eliam laicarura Gonfraterni- tatura Sodales noclu debeant in oratione persistere? Gertura est pro Ecclesiasticis dictara legera esse, orando tauto di giorno quanto di notte a vicenda; eam legem ad laicos extendi non credam , quaravis com- raendabile sit, ut quemadmodura de die, ita etiam nocturnis horis vicissim adsit. Si- quidem Instructio huius praecepti raemi- nit in prima sanctionis parte , quae est de Ecclesiasticis , non item in secunda, quae respicit Confraternitatum Sodales.

16. Quodautemlnstructio disponit quoad Ecclesias, in quibus aliqua laicalis Sodalitas habetur erecta, extendi potest ad illas Mo- nialiura aliarumque ioeminarum aut viro- rum , qui collegialiter vivunt in communi domo , ita ut duo ex iisdem, distributis horis debeant continuo assistere in Ecclesia extra Presbyterium quoad viros , in Ghoro interno quoad Moniales aliarumque foemi- narum Gollegia. Dixi continuo, quod tamen accipiendum civiliter est, pro horis scilicet et lemporibus competenlibus , non autem pro integro tempore, quo Expositio durat. « Ofiiciorum enim tempore », inquit Gava-

lerius ad hunc locum, « Clerum, Moniales aliosque, qui sunt de Ghoro , in Chorum oranes convenire posse credimus ad decan- tanda Divina Oflicia , quorum cantui dum incumbunt , insimul orantes SSmo Sacra- mento assistunl ». Bene quidem ; sed quo- niam hic Gavalerius Glerum siraul confundit cuni Monialibus, aliisque Collegiis, quibus onus Chori incumbit; ne censeas in Eccle- siis Calhedralibus , Gollegiatis , Conventua- libus posse Sacerdotes et Glericos eximi ab assistenlia , quam praecipit Clementina In- structio, coram Sacramento , tempore quo in Ghoro Divina Oflicia persolvuntur. Ete- nim, dummodo in Choro non desint, qui ad psallendura aliaque sacra munera per- agenda conveniant , duo coramode , iuxta turnum in tabella notatum, adorationi co- ram Sacramento vacare possunt ac interim haberi , ac si praesentes essent in Ghoro. Quod si Glerus modicus numero vix pro Ghori servitio sufliciat , non est propterea omittenda praescripta assistentia sub ob- tentu , quod psalmodiae incumbentes in Choro, insimul orantes , SSmo Sacramento assistunt, sed debilae assistentiae consulen- dura est per alios Sacerdotes vel Clericos, qui de Ghoro uon sint.

17. Goncludit Gavalerius « quod extra Urbem, dum assislunt Clerici, non videntur ad simultaneam assistentiam adstricti Gon- fratres aliive de Congregatione aut Colle- gio; et per assistentiam Gonfratrum, Monia- lium aliorumque de Collegio, suppleri sal- tem poteril assistentia Glericorum, quando haec sine gravl et notabili incommodo ha- beri non potest , aut talis est consuetudo Ecclesiae, cui plurimura hac in re deferri posse credimus ». Scite, ait, sine gravi et notabili incommodo: non enim quodcum- que incommodum Sacerdotes et Glericos excusare posset , quia praecipuum eorum officium est in hac assistentia immorari, et Ecclesiaslicae leges ad eos dirigunlur. Quamobrem per assistentiam Monialium alio- rumque de Gollegio suppleri po.sse Gleri- corura defectum puto, si hi pauci sint nu- mero et aliis muneribus pro Ecclesiae ser- vitio ita distracti, ut difiicillime po.ssint haec simul iraplere et assistentiam praestare ; vel si hos inter aliqui essent senio et aegri- tudinibus impediti; et pauci bene valentes superessenl pro implendis oneribus, quibus propterea grave nimis foret praefatae assi- stentiae vacare. Sed et est alius casus. Si Moniales aliquae haberent pro Instituto Ora- tionem perennem coram Sacramento expo-

37 —

sito per integrum anni circulum saltem de die; difTicile nimis el onerosum esset Sa- cerdotes aut Glericos haberi, qui distribu- tis horis Orationi vacarent, quo in casu sa- tis esse censerem assistentiam Monialium. Nequeo tamen Gavalerio assentiri, qui con- suetudinem habet pro idonea excusatione : nam si Ecclesiasiici non desint in sufiicienti numero, consueludo non vaiet, quae abusus potius nomen promeretur.

§ X.

« Nella Sagreslia vi sia l' orologio al- « meno a polvere per sapere il tempo della « vicenda; di cui se ne dara il segno ad « ogni ora coUa campana maggiore, tanlo di « giorno, che di notte ».

1. Horologium ad horas indicandas in Sacrario Ecclesiae, in qua fit Expositio Qua- draginta Horarum , retinendum est , quod vel hasta tempus raetiatur et campanae so- nilu, vel saltem subtili decidenle pulvere ab una in aliam ex vitreis pyramidibus mu- tuo se inversis cuspidibus contingenlibus, certa temporis intervalla distinguat. Huius ope designatur spatium, quod quisque de- bel in oratione insumere. Non enim iidem semper perseverare in actuali illa assistentia debent , nec forte possent , si vellent. Id non patitur humana infirmitas. Hinc more receptum est , ut qui ex Sacerdotibus el Glericis ad hoc religionis et obsequii offi- cium praestandum veniunt ; vel quia Ec- clesiae servitio sunt addicti ; vel quia in Sacramentum devotione excitati sponte ac- cedunt; ita vicissim distribuantur , ut sin- guli ad horae spatium in oratione continuo perseverent. Hoc enim pacto omnes debi- lum cultum praestant Sacramento, secula- ribus exemplo sunt ; el qui vel aetate gra- ves vel corporis habitu imbeciUes diu ne- queunt genuflexi consistere, nimis non de- futigantur. Quamobrem ea regula tenenda esl, ubi pauci numero sunt Sacerdotes vel Glerici, ut potius, datis intervallis, horam oralionis repetant , quam quod diutius in assistentia morentur. Danda esl quies cor- pori, ut spirilus alacrius ad orationem re- deat. Ubi vero Glerus abundat , decet ut quilibet suam praestet assistenliam per ho- rae spatium, quin teneatur pluries eamdem repetere, nisi pro sua devoiione quis id fa- cere velit.

2. Recte Gavalerius ad hunc locum ait: « Quisquis, etsi Ganonicus, Dignitas aut Ec- clesiae Superior, facile hinc ediscat, ab hu-

iusmodi assistentia se dispensare non posse; sed magis prae ceteris teneri promptitudine

sua aliis in exemplum deservire Affi-

getur itaque in Sacrario tabella , in qua erunt descripta nomina eorum et horarum, qui et in quibus debent assistere; per ho- rologium meliatur tempus vicissitudinum ; et huius signum paulo ante dabitur levi el intercisa pulsatione campanae maioris, ut praesto esse valeant, qui in assistentia de- beani succedere ; et ne qui iam assistentiae incumbunt, cogantur diutius immorari. Si- gna autem per campanam maiorem data id ultra habenl commodi , ut etiam a longe extra Ecclesiam existentes de Expositione moneantur et identidem ad actus virtutum excitentur >. Hactenus Gavalerius. Addam ego campanae sonitum multum etiam pro- desse, ut convenientes in Ecclesiam, ut co- ram Sacramento per integram horam per- severent, ad lucrandas indulgentias, de sin- gularum initio et termino edoceantur. Si- quidem Glem. VIII omnibus Ghrisiifidelibus plenariam elargitur Indulgentiam, si vere poenitentes, confessi et Sacra Gommunione i'efecti, devote orando unam saltem horain perseveraverint. Neque clausis Ecclesiae ia- nuis noctu cessare debet ad singulas horas campanae sonitus; quia cum expositio con- tinua sit , etiam noctu Sacerdotes et Gle- rici vicissim debent orationi incumbere ; ac praeterea eo signo etiam qui vigilant, aut a sommo excutiuntur, ad promovendos erga Sacramentum devotionis affectus ex- citantur.

§ XI.

« La sera avanli il giorno dell' Esposi- « zione, dopo il segno dell' Ave Maria , si « suonino le campane solennemente per « avviso del popolo, come anche la mattina « nel far del giorno; e dopo tutti gli altri « segni deir Ave Maria , durante I' Esposi- « zione, come parimenle le solite tre volte « avanti le Messe solenni ».

1. Festivus campanarum sonitus Eccle- siasticas solemnitates praenuntiat populum- que invitat ad ea praestanda cultus et Re- ligionis obsequia, quae exigit Festi ac So- lemnitatis qualitas. Nemini dubium, quod festiva sit multumque solemnis Exposilio SSmi Sacramenti pro Oratione Quadraginta Horarum, quae in Urbe perpetuo per tur- num fit : recte idcirco praecipit Instructio, quod « la sera avanti il giorno dell' Espo- sizione , dopo il segno dell' Ave Maria, si

suonino le campane solennemente per av- viso al popolo»; quod fieri debel eliam, cum slalis horis ad auroram, meridiem el post solis occasum per Iriduum Exposilio- nis in signum iubili alque laeliliae ; tum eliam iteralis vicibus, ut assolel, paulo an- tequam Missae solemnes celebrentur. Qua in parle adamussim est servanda Instructio; nec liberum esse puto Ecclesiarum Recto- ribus et Sacrislis frequeniius praecipere campanarum pulsationem. Non enim decet per frequenlem nimis et non necessarium campanarum strepitum orantes ante Sacra- mentum dislrahi ac perturbari. Quum au- tem haec sanctio unice verselur circa Ex- positionem Quadraginla Horarum pro Eccle- siis Urbis, nihil adnotandum occurrit quoad alias Expositiones minus solemnes et non praeceptas, vel quoad illas, quae alibi per Dioeceses fiunt. !n his quippe laudabiles et rationabiles locorum consuetudines ser- vandae sunt.

§ XII.

« NeIl*Altare, dove sta esposto il SSmo « Sacramento non si celebri altra Messa, « che le solenni per I'Esposizione e Repo- « sizione ; nei qaali due giorni , oltre la « Conventuale (nelle Ghiese , ove 6 obbli- « gazione di cantarla) si celebrera dopo « Nona la Messa del SSmo Sagramento vo- « tiva pro re gravi; eccettuate per6 lutte « quelle Domeniche, che sono di prima o « seconda classe, e tutti li giorni, ne' quali « per ragione del Galendario tanto univer- « sale, quanto particolare di quella Ghiesa, « si fa Offizio parimenle di prima o seconda « classe; come anche eccettuata la feria « quarta delle Generi e le ferie seconda, « terza e quarta della Settimana Santa , « lutti li giorni deWOttava di Pasqua e di « Pentecoste , le Vigilie del S. Natale e « defla Pentecoste e TOttava delTEpifania, « nelle quali Domeniche, altri giorni e fe- « rie eccetluate si cantera la Messa con- « venluale con l'Orazione aggiunta del Sa- « cramento sub unica condusionc; e tutto « ci6 si osservera inviolabilmente in tutte « le Ghiese tanto dei Secolari che dei Re- « golari ».

1. Glara esl prima pars huius sanctio- nis, quae iubet, ne ad Altare, in quo ex- positum est Sacramentum pro Oralione Qua- draginta Horarum celebrentur Missae, exce- ptis solemnibus pro Expositione et Repo- silione. Gur aulem hoc? Facilis et expedita

38 —

ratio est; ut scilicet populus unice sit ado- ralioni intentus. Id adeo verum est , ul S. Carolus Borromaeus ecclesiasticae disci- plinae cultor eximius iusserit, ne in Eccle- siis Mediolani per integrum Exposilionis tempus ullae celebrarentur Missae, aut alia Divina Officia persolverentur ; translatis in- terea ad proximiorem Ecclesiam oneribus, si quae implenda fuissenl: a lege exceptas detlaravit tanlummodo Ecclesias Collegiatas et Gonvenluales, in quibus peimisit, ut re- citari possenl Horae canonicae et solemnes Missae canlari': nec non Monialium, quibus indulsit unam aui duas Missas lectas, dum- modo id fieret , dum minor esset populi frequentia. En eius verba : « Nelle Chiese dove sara I' Orazione per quello spazio di tempo , che si fa , non si celebri Messa o allri Divini Offizi , ma si soddisfaccia agli obblighi, che vi fossero, nelle Ghiese vici- ne. Siano per6 eccetluate le Gollegiate Se- colari e Regolari, dove si potranno dire le solite ore Ganoniche e Messa Gantata , ma in luogo della Ghiesa piu lontano , che si possa, dalPAItar Maggiure ; e le Ghiese di Monache , nelle quali si potra dire una o due Messe basse per le Monache. II che si faccia in ora di minor frequenza di popo- lo ». Act. EccL Mediol. pag. 682. Quinim- rao , iuxta Mediolanensem ritum nec pro Expositione aut Reposilione Missa celebra- balur: Quadraginta Horae non moraliter, sed physice numerabantur , quibus in una Ecclesia absolutis, slatim Oratio in alia in- cipiebat: hinc regula, quae in S. Garoli In- structione legitur: « Gomincisi 1' orazione nella Chiesa seguente un' ora prima , che finisca nella precedente ; e duri in ciascun luogo il tempo preciso solo delle quaran- tore e non piu ollre, ancorche vi fosse bi- sogno levarla o metterla di notte ». Sed quae pro Dioecesi Mediolanensi a Sancto Antistite slatuta sunt, equidem eius zelum demonstrant, ut per quadraginta Horas Ora- tionis cuncla in unum eumdemque coUi- nearent finem, cultum videlicet Sacramento debitum, ac simul studium servandi mores et ritus Ecclesiae Ambrosianae; nec tamen inde licet legulas desumere in similibus servandas. Ambrosiana Ecclesia suos habet particulares usus: aliae etiam sunt Eccle- siae vel Regularium Instituta, quae adhuc, in sacris peragendis functionibus, quosdam habent ritus peculiares et proprios. Haud expedit hos ad alias Ecclesias et Instituta transferri , licet laudabiles et rationabiles sint, neque ulla prorsus censura notandi;

39

eo quia circa modum dumtaxal versantur, salva ecclesiasticarum legum disciplinaeque substantia. llaque de rogulis illis , quae S. Garolus dixit pro Ecclesia Mediolanensi, quin simus solliciti, illas lenere debemus, quae Romae vigent, ubi moraliter et non physice numerantur horae ; et Expositio, sicut et Repositio semper fit circa meri- diem : nec prohibentur Missae privatae, sed interdicunlur solum Missae , cum pri- vatae tum solemnes, ad Altare expositionis praeter illas, quae cantantur pro exponendo et reponendo Sacramento.

2. Lex autem, quae vetat celebrari alias Missas praeler duas recensitas in Allari Ex- positionis, nedum obtinet in Oratione Qua- draginta Horarura, verum etiara extenditur ad alias omnes, quae per annum fiunt. De- claratura id iara fuerat a S. R. G. in Bo- nouien. 9 Augusti 1670, quae proposito dubio respondit: «ISon licere celebrare Mis- sas in Altari Gappellae Maioris Ecclesiae Gonfratrura Societatis Boni lesu Bononiae, exposito in eodem SSmo Sacraraento, stante praesertim quod adsint alia Altaria, in qui- bus celebrari possint » (num.1406), et in Angelopolilana die 13 lunii 167 1 cum quaesitum fuerit sub sequenti formula: « du- bitatur, quaudo, ob aliquam causam expo- situm est SSmura Sacramentura in Altari, dura cantatur Missa soleranis , postquara mox recedendum est sine Processione an debeat populus cum eo benedici, an non?» Sacra Rituum Gongregatio , priusquam re- sponderet Dubio , quod unice versabatur circa benedictionera elargiendam cum Sa- craraenlo, expleta Missa, voluit certara ge- neraliler firraare regulam , quod non licet celebrari in Allari , in quo exposilum est Sacramentum, nisi aliter necessitas iubeat, qua urgente, respondens ad dubiura, quid faciendura sit declaravit. Ideo primum per modum regulae generalis edixit: « Non de- bere cantari, nec celebrari Missam iuAltari, in quo exposilum est SSmae Eucharistiae Sa- cramentum, nisi pro eo reponendo »; mox, limitando regulam el excipiendo casum ne- cessitatis , ut proposito Dubio salisfaceret, addidit: « at si ex necessitate fieri opus es- set, populus esl benedicendus more con- sueto, et non cum Sacramento» (nura.1421, ad dubium 5).

3. In hoc autem secundo Decreto illud notandum est , quod a Gavalerio refertur lom. 4, cap. 7 , num. 31 ; erronea tamen lectione ibi legitur « nisi pro eo exponen- do », cum legendum sit « nisi pro eo re-

ponendo ». Agit Decretum de Missa can- tanda in Altari , ubi esl Sacramentum ex- positura, non autera ubi est exponendura. Non enira in hoc vetilura est Missam so- lemnem celebrari, si consecranda sit Hoslia in Ostensorio collocanda et processionaliter circumferenda , vel sub Umbella fidelium adoralioni exponenda: sed non licet, si iam Sacraraentura sit expositum , quod propo- sita quaestio supponit, nisi Missa solemniter sit pro eo reponendo cantanda , ut Sacra Gongregatio respondit. Sibi cerle non co- haereret Decretum si legendum esset , licere tantummodo celebrari Missam pro exponendo Sacramento in Altari, in quo expositum est. Erroneus certe sensus, si pio reponendo relinenda esset dictio expo- nendo; quemadmodum legit Gavalerius, usus forlasse non Authographo ex regestis Sa- crae Gongregalionis, sed coUectione Spiri- dionis Talu,

4. Obiter tamen id dictum volo, ne au- ctoritate quis innixus laudati Auctoris erro- neam leclionem sequatur. Geterum , quod nostra interesl, certa est regula, quae ge- neialiter prohibet Missas in Altari in quo exposiium est Sacramentura. Siquidem duo supra laudata Decreta ut Generalia habenda sunt , quamvis prodierinl in casibus parli- cularibus ; non enira decidendi ratio pe- lenda erat a peculiaribus facti circumstan- tiis, verura a iure principalique subiecto, videlicet Sacramento publicae exposito ve- nerationi, quod praesertim patet de postre- mo, in quo primura firmata fuit regula ge- neialis, postea vero quaestioni responsum. Quamobrera Sacra Gongregalio unicam ra- tionera, quam necessitas praebet pro legis rigore raoderando idoneam agnoscit. In primo namque Decrelo absolute ponit non licete Missas celebrari in Altari, ubi Sacra- mentum expositum est , praesertim quia alia adsunt Altaria. Notat Gavalerius « di- clio illa praesertim, qua ipsum Decretum utitur ut minimura quaslibet alias expellit Missas : designat namque maiorem quidem esse ralionem in casu , in quo adsint alia Altaria, in quibus celebrari possit; sed ni- hilominus eamdem esse iuris dispositionem in casu conlrario , in quo nempe in Ec- clesia Allare expositionis dumtaxat habea- tur ». Quamquam dictio i\h praesertim ac- cipi potest ad sensum alterius Decreti et per hoc, si quid ambiguum est , declara- lur. Nam Sacra Gongregatio significare vo- luisse videtur, quod deerat ralionabilis causa celebrandi eo in Altari, dum alia habeban-

— 40 —

lur, in quibus celebrari posset ; quod tole- randum forte in casu , quod unicum esset Allare et celebrandi urgeret jaecessitas.

5. Quae tamen necessitas erit, qua ur- gente, aequum sit a regula declinare? Non est hic tantum olii nosirumque inslitulum non patitur, ut possibiles omnes casus et exquiramus el persequamur, qui huiusmodi necessitatem forte inducere possunt. Unus est magis obvius, qui oritur a positivo prae- ceplo audiendi Sacrum in diebus feslivis, ubi una est Ecclesia , unum Altare; vel, si alia non longe sit Ecclesia, ubi celebrari possit, verendum lamen ne populus ad il- lam confluat et vacua sine adoratoribus liat Ecclesia , in qua expositum est Sacramen- tum. Id facile accidit in locis ruralibus, in quibus vix una vel altera habetur Missa et incolae pauci sunt numero. Quod si unica sit Missa et alia adsint Altaria, foret timendum , ut omnes se ad illud couver- tant, in quo Sacrum fit ; qui vero in ado- rando exposito Sacramento persistant , nulli sint reliqui. Quid hisce in casibus vetat ce- lebrari Missam in Altari Expositionis? « quod incommodum », addit Gavalerius , « si in diebus etiam ferialibus timeatur evenire, posse in Ecclesiis praedictis unam item vel alleram Missam celebrari ad satisfaciendum devotioni et votis populi et ad consulen dum honori Sacramenti ».

6. Sed et aliam fortasse rationabilem causam afferre potest longaeva consuetudo, quae difficillime abrumpi posset sine po- pulorum offensione et scandalo. Hanc au- tem fuisse arbitror, ob quam Sacra Rituum Gongregatio in Varsavien. sub die 7 Maii 1746, proposilis dubiis: < Gum in insigni Ecclesia Regia Varsaviensi quotidie canletur in Gappella Crucifixi Missa votiva de SSma Trinitate cum expositione SSmi in Pyxide, ac in aliis etiara Ecclesiis contingat saepius cantare seu legere Missas volivas vel de die etiam ante SSmum exposilum in Pyxide ; ulrum in his Missis debeat fieri commemo- ratio de SSmo? Et cum in Polonia frequen- ter fiant expositiones SSmi publice in Ma- iori Altari et , praeter Missam solemnem, dicantur etiam Missae privatae ad idem Al- lare maius et ad alia Altaria minora , du- rante expositione SSmi , debeat fieri com- memoratio de eodem SSmo Sacramento ? » ea rescribendi formula usa est, qua satis superque ostendit se nolle quidquam de- finire de Missis celebrandis ad Altare , in quo Sacramentum palebat expositum, sed stricle ad quaesita, praescindendo a causa,

respondit ad primam partem dubii 4: «Gom- memoratio de SSmo Sacramento in Missis privatis poterit fieri, quando exposilio fial ex publica causa » : ad dubium autem 5: « Polerit fieri commemoralio de SSrao Sa- crainenlo, durante expositione » (n.23D0, in resp. ad dub. 4 et 5). Gum enim mos obtineret nedum in aliquibus Ecclesiis, sed per universum Poloniae Regnum, vehemen- ter timeri poterat, ne turbae excitarentur, non sine scandalo et offensione populorura, si eadem Sacra Gongregatio respondisset non licuisse, nec licere Missas privatas ce- lebrari in Altari, in quo expositum est Sa- cramentura ; et Missara volivara haud posse celebrari quotidie, sed tantura diebus a Ru- brica perraissis. In iis enim, quae ad disci- plinam pertinent, multam vim habet loco- rura consuetudo ; et satius quandoque est aliquid tolerare, quod ab aliarura Ecclesia- rura consuetudine dissentire videtur, quam ciere turbas, quae non sine magno Religio- nis detrimento quandoque etiaui ex bona causa excitantur.

7. Qnidquid taraen de hocsit; regulae standura est, non limitationibus, quae non- nisi locum habent, quam concurrentibus circurastantiis ab eadera regula praevisis, quae ab quadara diraanant necessitale ur- gente, vel positivo praecepto audiendi Sa- crura , vel ex religione ne Sacraraenlura sine adoraloribus relinquatur , vel ex lon- gaeva consuetudine late diffusa dilBcillirae sine offensione abrurape'nda. Horum forle casuura ralionera habuit Gavantus ad Ru- bricas Missalis part. 2, tit. 14, nura. 17, in- quiens : « in Missa privata (quae taraen quamparcissime celebranda erit in Altari, in quo Sacra Eucharistia est exposita) ea observari debent, quae supra diximus de Missa solerani, demptis iis, quae sunt pro- pria solemnis Missae ». Si quamparcissime, ergo nonnisi ex rationabili causa, quae vel esse potest altera ex supra relatis, vel et- iam defectus Ministrorum, unde loco Mis- sae solemnis, una tantum privata celebrari queat. Siquidem idem clarissimus Auctor paulo ante iam notaveral : « Oplimem one- raur ex antiquorura documentis , ut absti- nearaus a Missa ceiebranda coram Sacra- mento , etiam in suo tabernaculo incluso. Quod si ferat necessitas , vel suadeat alia iusta causa.... genuflexiones oranes et actus reverentiales debiti diligenter sunl observan- di ». Sed de hac re iam satis.

8. Romae equidem, ut ad Instructionera redeamus, in Expositione pro Oralione Qua-

41 —

draginta Horarum rigide servalui- regula ; ei duao Missae solemnes lanlummodo ce- lebranlur, allera pro Exposilione , allera pro Reposilione. Quao tamen Missa erit ce- lebranda? Quave hora? Duae quaesliones sunt , quae facile solvunlur. kd primara quod attinet, lex est non ambigua , quae exigit volivam pro re gravi de SSrao Sa- craraento : hanc vero celebrandara post No- nara iubens , solvit quaeslionem alterara. Neque taraen indiscriminatim votiva esse debet, sed talis erit in iis dumtaxat diebus, in quibus ex Rubricarum eiusdemque In- structionis praescripto id licel. Dies exci- piuntur festivi solemnes, Dorainicae privile- giatae ac Feriae raaiores. Gura priraura prodiit Instructio sub Clemente XI. exceptio respi- ciebat tantummodo dies Dominicos primae et secundae classis , et Festa Sanctorum eiusdem ritus. Postmodum addita sunt Fe- ria IV Cinerum, Feria secunda , teriia et quarta Maioris Hebdomadae, dies omnes in- fra octavas Epiphaniae, Paschatis et Pen- tecostes , nec non Vigiliae Nativitatis et Pentecostes. In his voliva non est dicenda, sed alia soleraniter celebranda de die cura Oratione de SSriio Sacraraenlo sub unica conclusione. Siquidera Missae votivae, quae pro re gravi decantantur soleraniter , uni- cara Orationera adraitlunt iuxta Rubricas (lenerales Missalis Tit. IX, num. 14 ; quae licet agat de solis Missis votivis, idipsum tamen implicite faciendum esse satis indi- cat, si eadem de causa canletur Missa oc- currens, el haec in locum Missae votivae ob impedimentura subrogelur, ut evenit in casu nostro , in quo cantatur Missa diei, loco votivae de Sacraraento pro re gravi indicta. Dixi diebus exceptis integram Octa- vara Epiphaniae adnuraerari , ut illae sunt Paschatis el Pentecostes. Id taraen vide- tur nostrae adversari Instructioni, quae pri- raum excipit dies oranes infra Octavas Pa- schalis et Pentecostes , paucisque interpo- sitis , quoad Epiphaniam , unam durataxat diera octavam eximit a regula generali

« come anche eccetluati (utti i giorni

dell' Ottava di Pasqua e di Pentecoste , le Vigilie del Santo Natale e della Pentecoste e l' Otlava dell' Epifania ». At non ita se res habet ; hac in parle Instructio satis clara non est, sed quod obscurum et arabiguum forte est, satis superque declaratur in rao- nitis, quae subiiciuntur tabellae, i-ussu Emi Domini Cardinalis Urbis Vicarii bis in anno evulgatae. In hac excipiuntur Octavae in- tegrae Paschatis, Pentecosles et Epiphaniae

« eccettuando le intiere Oltave di Pa-

squa, delfEpifania, di Pentecosle ». Et me- rilo quidem. Nam licet Octava Epiphaniae secundi ordinis sit, nihilominus reiicit quae- cumque duplicia, nisi sint litus piimae clas- sis, occurrentia. Quoniam vero Instructio a regula excipil duplicia secundae classis, plane consequilur excipiendos esse etiam dies infra Oclavam, quae reiicit Fesla, quae non sint primae classis; palet igitur sensus lustructionis, qui per tabellae monilum de- claratur.

9. Dubiura hic occurrit quoad Missara de Festo occurrenti celebrandam in die Do- minica loco votivae. In hac, cum comrae- raoralio fieri debeat etiam de Dominica, quaeritur: num huic coniungenda sit Oratio de SSmo Sacramento, an potius illi de Fe- sto?-Dubium hoc solvisse videtur S. R. G. in Aquen. die '6 Martii 1761, sequenti re- sponso: « Quando Missa cantatur coram SSmo Sacramento in Feslis primae classis occur- rentibus in Dominica, Gommemoratio SSmi Sacramenti coniungenda est Gommeraora- tioni Dorainicae >. (Num. 2401, ad du- bium 3). Verumtamen huiusmodi Decre- tara trahi nequil ad speciem nostrara. Gum enim versetur circa expositiones in genere et relationem habeal ad alia eiusdem Sa- crae Riluum Gongregalionis Decreta, quae agunt de corameraoratione Sacramenti in Missis cantatis de die et Festo occurrente, in Altari ubi est Sacra Eucharislia expo- sila , non autem pro Oratione Quadraginta Horarum ; iure existirao eiusdera disposi- tionera ad istara non extendi, saltem quoad Ecclesias Urbis , repugnante Instructionis Jittera, quae non dislinguit , non liraitat , non excipit, non declarat, sed absolute iu- bet (ieri comraemorationera sub unica con- clusione, idest coniungendara esse cura Ora- tione de Festo occurrente, cui ob qualita- tem ritus locum cedit Missavotiva, etiamsi facienda sit commemoratio de Dominica, quae non impediret volivam positam in praecepto, nisi occurrisset Festura dupl. priraae vel secundae classis.

10. Sed et allera oriri posset quaeslio quoad Hj^ranura Angelicum et Syrabolum, si dicenda sit Missa de occurrente pro Ex- positione et Repositione Sacramenti, quate- nus haec alterulro vel utroque careat. Fe- stum Nativitatis S. loannis Baptistae dupl. primae classis, alia S. Laarentii Mart. dupl. secundae classis , nec non Vigiiia Pente- costes non habent Symbolum. Missae Do- minicarum in Adventu et a Sepiuagesima

42

ad ititegramquadragesmam; et illa Ss. In- noccnliuni , nisi occurral in Dorainica, ha- benl Syraboliim, sed Hymno Angelico pn- vininr' Fcriae privilegialae Cinerum etma- ioris Hebdomadae, ul etiam Vigilia Natiri- tatis utroque carent. Igitur si in altero ex his diebus fieri debeal Expositio vel Repo- sitio cum Missa de occurrenie, addine po- terunt ratione Sacramenli Gloria et Credo, quemadmodum additur commemoratio? Non secus ac negative respondendum pulo. Non enim circurastantia solemnitatis valet ad im- rautandum ritura a Rubricis praescriptum sine speciali piivilegio , de quo in Instru- clione ne voia quidem aut vestigiura oc- currit. Equidem talis Missa succedit loco Missae votivae soiemnis pro re gravi, quae exigit tam Gloria quaih Credo: sed non ideo consequilur, quod idera servandussit ritus in Missa de die, si huius qualitas im- pedimento esl, ne votiva dicatur; quae ta- raen, cum ex induUo sit et extra ordinem, nil coraraune habet cum oflicio diei, nec proinde potest rilum Missae respondentis Oiricio alterare. Solius Dominicae privile- gium est el Octavarum, ul nunquam amit- lant Symbolum , licet de iisdem sola fiat comraeraoralio in Missis de Festo occurren- le, quae symbolo non fiuuntur. Imo Do- minica nec fraudatur Hymno Angelico in unico casu, quod Festum Innocentium in- cidat in Dominicam, de qua tamen, ut va- cante , nec fit commemoratio. Sed huius- modi privilegiura trahi nulla ratione potest ad Missas pro Expositione et Repositione Quadraginla Horarum, in quibus (si de oc- currente fial) tanlummodo praecipit Instru- ctio fieri commemorationem loco Missae vo- livae, quae alias dicenda forel. His adde quod Hymnus Angelicus nunquam dici de- bet in paramentis violaceis; et ideo viola- ceus color mutatur in rubrum , dum Fe- stum Ss. Jnnocentlum occurril in Dominica. Hinc est quod necessario debuisset Inslru- ctio regulam servandara tradeie in Domi- nicis et Feriis privilegiatis, si nunquara ra- tione Sacramenli omitti deberent Gloria et Credo. Alqui nude et simpliciler excipit hos dies et de una tanlum loquitur com- memoratione: « si cantera la Messa conven- luale coll'Orazione ;'ggiunla del Santissimo Sacramenlo sub unica conclusione »; liquido palet in reiiquis nihil esse immutandum, nihil addendum; et Missam celebrandam prout eius ritus et qualitas exigunt.

H. Quaeri item polerit; num, si fieri debeal Exposilio vel Reposilio SSmi Sacra-

menti in aliqua Ecclesia infra octavam Festi Tilularis aut Fundatoris, quae gaudeat spe- ciali indulto et privilegiatis adnumeretur, dici debeat Missa de infra octavam vel de die octava; an votiva potius de Sacramento? Ad hanc enodandara quaeslionem discrimine est opus et attendendi sunt termini con- cessionis. Quatenus privilegium tam late pateat, ut excludat duplicia secundae clas- sis, nedura translata, sed etiam occurrentia, ad instar oclavae Epiphaniae; attento hu- iusmodi privilegio , non alia erit cantanda Missa , praeter illam de octava vel de die infra octavam, cum commemoralione Sacra- menti. Nam si Instructio inter exceptos ponit integram octavam Epiphaniae, ob pa- ritatem rationis excipi etiam debet octava, quae simili privilegio decoratur , quo illa gaudet. Audiendus Gavalerius, qui ad hunc Instructionis locum num. 2, postquam di- xerat diebus omnibus, praeterquam in ex- ceptis, Missam votivam de SSmo Sacramento esse solemniler celebrandam ; generalem postea regulam declarat, « nisi fortasse apud aliquam (Ecclesiam) concessum haberelur Officium, quod, licet inferioris rilus ipsum sit, ex privilegio tamen excludit duplicia 1 et 2 classis; quo in casu facienda item foret Missa de die cum comraemoratione Sacramenti ». Eum sequitur Tetamus in Ap- pendice cap. 3, iium. 83: et merito qui- dem ; nam si privilegium excludit duplicia primae vel secundae classis occurrentia, quae ex Ecclesiae instituto cadunt sub prae- ceplo, potiori iure excludere debet Mis- sam votivam, quae, licet dicenda sit de Su- periorum mandalo et pro publica causa, nihilominus ex Instruclionis praescripto iis- dem duplicibus locum cedit.

12. Secus veio dicendum si indultnm sil ad instar privilegii , quo distinguilur Octava SSmi Corporis Ghrisli, qnae admitlit duplicta occurrentia ; sed non translata, nisi sint altioris rilus , scilicet primae vel secundae classis ; et in die oclava excludit etiam dupl. secundae classis; ac solummodo cedit Feslo occurrenli primae classis, ut in propria rubrica, declaravit S. R. G. in Li- sbonen. 30 Maii 1699 , ad dub. 2 et 3. (Num. 2030). Indultum hisce circumscri- ,plum liraitibus nequit ampliari : ideo si Expositio vel Repositio incidat in diem in- fra octavam, Missa erit voliva de Sacramen- to ; si vero occurrat in ipsa octava, erit de die oclava cum coraraemoratione SSmi Sa- cramenti sub unica conclusione. Neque obiicias , quod privilegium hisce terminis

43

concessum eliminal ab oclava Missas voli- vas et de requiem. Id verum esl de Missis votivis privalis, non autem de Missis voti- vis solemnibus pro re gravi, praesertira si dicendae sinl de Superioris mandalo, ut illa est pro Expositione et Repositione Qua- draginla Horarum. Attendanlur igitur verba Indulti: et regula generalis sit, quod omitti debeat Missa votiva de Sacramento : et illa solemniter dici de octava vel de die infra oclavam , cum commemoralione eiusdem sub unica conclusione, quolies privilegium omnino reiicit duplicia primae vel secun- dae classis occurrentia. Quod si Indultum admittat occurrentia, quamvis reiiciat trans- lata, dummodo non sint primae vel secun- dae classis, impedimenlum non erit, (juo- minus soleraniter celebretur Missa solemnis de SSmo Sacramento. Atque ita intelligenda est Instructionis Regula, quamvis explicite de hoc casu non loquatur, sed implicite eum comprehendit ob identitatem rationis. Id adeo verum est, ut si contingat Expo- sitio vel Repositio SSmi Sacramenti infra octavara SSmi Corporis Christi, Missa tamen dicitur ad instar votivae solemnig cum unica Oratione, licet in reliquis relineat ritum so- lemnitatis: et in die media celebratur Missa de Pace in paramentis violaceis, nisi sit dies octava, quae, cum respuat duplicia secun- dae classis , non admitlit votivam ad for- mam Instructionis.

13. Huiusmodi autem Missa , quae pro Expositione et Repositione Sacramenti so- lemniter est celebranda, post Nonam esse dicendam iure censeo, vel sit Votiva, vel de Sanclo,vel de Octava privilegiata,vel de Domi- nica, vel de Feria. Neque assentiri Cavalerio, qui ad hunc locum haec habet : « Quid vero faciendum sit, quoties Missa votiva fieri non valet, sed dicenda, ut supra, est Missa de die, superest perscrutari ; et nos disceden- dum non esse credimus ab Hora, postquam Rubricae talem Missam praescribunt esse dicendam; sed tunc praeslabit, quod lar- dius recitetur Hora competens, ul frequen- tior habealur populi concursus, quam quod Missa V. gr. Festi cantelur post Nonam »; siquidem Instructio expresse iubet Missam cantari debere post Nonam. Neque dicas regulam esse pro iis diebus, in quibus di- cenda est Missa votiva de Sacramento : nam de Hora nil amplius dicit , nec ullam aut limitationem aut declarationem ponit , ut fuisset opus , si varianda esset, dum cele- branda est Missa de die. Et revera, con- gruit potius Hora Nona, quam Tertia vel

Sexta , solemnissimae illi functioni , quae adnexam habet Processionem cum magna populi frequenlia, tam dum exponendum, quam dum reponendum est Sacramentura. Praesertim quia in Repositione plerumque cunctandum est, sacerque liius cum Sacra- menti henedictione non absolvitur, nisi post meridiem; ne, si citius (iat, contingat ces- sare in una Ecclesia, priusquam in altera initium habeat, quum ex Inslituto nunquam sit intercipienda.

14. Solemnitas Festi et sacrae actionis, populi etiara frequentia habentur plerum- que ut causa sufhciens , ad eirectum limi- tandi regulara. Exempliira alYero , quod multam habet ad nostram speciem analo- giam. In Ecclesia Guadicensi usus invalue- rat celebrandi MisAam solemnem in Festi- vilate Corporis Ghristi post Nonam ; dein vero solemnis indicebatur supplicatio. Quae- situm fuit: « An iuxla Rubricas Missa Con- ventualis post Tertiam queat celebrari et post Nonam Processio fieri? Et Sacra Ri- tuum Congregatio benigne indulsit , ut in Festo SSmi Corporis Christi Missarum So- lemnia post Nonara peragerentur ». Gontra vero, etsi eadem vigeret consuetudo quoad Horam Missae et successivam Processionera per integrara Octavam : eadem Sacra Con- gregatio respondit: « Infra Octavam SSmi Gorporis Christi et diebus duplicibus infra eam occurrentibus, xMtssam post Tertiam celebrandam esse ». Quae, discriminis ratio? Actionis solemnilas in Festivitate Gorporis Christi eam exigebat indulgentiam, prae- sertim quia magna populi frequenlia, ut so- lemmi illa die ubique fit, Processionem co- mitabatur. Infra vero Octavam , etsi Pro- cessio fieret, forte non extra Ecclesiae am- bitum , populus , qui conveniebat , longe minor erat; ideo ratio cessabat protrahendi Missam usque ad Horam Nonam. At neque indulgenlia , neque discrimen habuissent locum, si semper et indistincte ratio quoad Horam celebrandi Missam Conventualem pe- tenda esset a qualitate Missae , non autem quandoque a celebritate functionis , quae cum Missa coniungenda est, et simul a po- puli frequenlia. Certum porro est , quod Romae, quaecumque sit Missa, in Palriarcha- libus, Gollegiatis, Gonventualibus Ecclesiis, pro Expositione el Repositione Sacramenti, semper celebratur jjost iVonam; el haec re- gula, utpote conformis Instructioni et praxi, ubique servanda videtur ; quandoquidem circa meridiem , ut Romae fit, exponen- dum, et reponendum esl Sacramentum.

15. Diximus, iu diebus ab Instructione non exceplis cantandam solemniter esse Missam votivam pro re gravi de SSiho Sa- cramenlo ; in qua , cum simul concurrant solemnitas et causae gravilas , dici debent tam Hymnus Angelicus , quam Symbolum. Nec tamen canlanda est Missa , quae sole- mnilali Sanctissimi Gorporis Ghristi assigna- lur; sed allera, quae habetur in fine M^s- salis inter Missas votivas , sine lamen Se- quenlia. Verum, excipe inlegram Octavam eiusdem solemnitatis, in qua, ubi contingat exponi vel reponi SSraum Sacramentum (pro Oralione tantum Quadraginta Horarum; in aliis namque, si per illud Octiduum fiant, Missa dicenda est de currenti cum comme- moratione Oclavae, si de hac non sit Offi- cium) solemnis Missa erit de Ortava. Ita docel Gavanlus part. 2, tit. 14, num. 2, qui extendit regulam ad Expositiones pro initio spirilualium exercitationum. « In pri- mis igitur illud est notandum , quod pro exponendo Sacramento in Altari pro initio Quadraginta Horarum vel spirilualium exer- citationum , canlari debet Missa voliva de Sacramenlo, quae habetur circa finem Mis- salis , non autem festiva Gorporis Ghristi (nisi infra Oclavam eiusdem Fesli casus ac- cideret") el tempore Paschali addendum erit Alleluia, ut fit in aliis volivis Missis. Hanc autem doclrinam admisisse Sacra Rituum Gongregatio videtur , cum habeatur inter notanda quaedam generalia , quae eadem Sacra Gongregatio indulsit , ut adderenUir Rubricispeculiaribus Missalis Fralrum Mi- norum.

16. Lex tamen, quae pro Ecclesiis Ur- bis dicla est, positivum praeceptum impor- tat; quoad alias Ecclesias non eamdem vim habet , sed directionis loco haberi potest : ita ut diebus illis , quibus vetitura a Ru- bricis non est solemniter celebrari Missas votivas pro re gravi , liceat votivam de SSmo -Sacramento pro Exposiiione et Re- positione cantari, si expositio fiat, ul Ro- mae, praecedente Missa, in qua consecratur alia Hostia, praeter illam Sacrificii, pro so- lemni expositione. Neutrura lamen neces- sario; sed, quin ulla laedatur lex, poteril Sacra Hoslia in Tabernaculo asservata sine ulla praecedente Missa exponi. Si haec vero celebranda sit, haud opus erit, ut de Sacraraento dicatur, sed aeque poterit alia cantari de die cura coraraeraoratione Sa- cramenti sub unica conclusione , quamvis magis congruit, ut voliva dicatur, dum li- cet. Hinc patet votivam de SSmo Sacra-

44 —

mento etiam extra Urbem , non ex pecu- liari Instructionis praescripto , sed ex ge- nerali Rubricarum lege haud posse singulis indiscriminatim diebus solemniler canlari ; sed excipi debent dies omnes in Instru- clione enumerati, quibus et accensenda el- iam sunt Fesla solemnioris ritus, quae iuxta particularia Galendaria celebrantur in Ec- clesiis, in quibus fit Exposilio Quadraginta Horarum.

17. Quatenus vero extra Urbem pro Expositione et Repositione Sacramenli ce- lebretur tantumraodo Missa votiva de eo, et non alia Gonveniualis de die, quod in- telligendum etiam est de illis Urbis Eccle- siis, in quibus non esl onus Missae Gon- venlualis; quaeri potest num addenda sit comraeraoratio de currenti? Audiendus hac de re Meratus ad Rubr. Missalis part. 1, til. 4, num. 44. - Observat Bissus (litt. 0, num. 7, § 7, cura Guyeto lib. 4, cap. 21, quaest. 12) « quod in Missis solemnibus pro re gravi aut pro publica Ecclesiae causa a Rubrica non praecipitur Oratio de Officio diei, quia supponitur hanc Missam esse can- tandam praeter Missam Gonventualem, quae cantanda est de Oflicio diei. Geterum si sola Missa pro re gravi cantaretur, satis probabiliter idem Guyetus Gaeremoniali Mo- nastico inhaerens lib. 4, cap. 13, num. 8 ait, quod in dicta Missa votiva pro re gravi, in dicto casu facienda esset commeraoratio diei currentis et aliae commemorationes, quae fierent in Festo solemni , nempe de Dominica, de Octava privilegiata, de Feria maiori occurrenli ». Sequitur etiam ex hoc, ut observat Bissus, « quod in Missa votiva, quae cantatur pro Exposilione et Reposi- tione SSmi Sacramenti in Oratione Quadra- ginla Horarum , si cantetur sola Missa de eodem ; tunc, piaeter Orationem votivam de Sacramento , addenda esset Oratio de Officio illius diei currentis ». Huiusmodi autem sententia plusquam vim privatae opi- nionis modo habet, postquam S. R. G., in- stante eiusdem Sacrae Gongregationis Se- cietario , ad illius norraam conformanda esse RescripLa iussit, dum conceduntur Mis- sae votivae solemnes pro iis Ecclesiis, quae non habent onus Missae Gonvenlualis.

18. Ne quis tamen sit , qui existimet posse privilegium celebrandi Missam voti- vam de Sacramento extendi eliam ad Do- minicas et Festa secundae classis , innixus S. R. G. in una Ordinis Minorum de Obser- vanlia Reformatorum S. Francisci anni 1779. Siquidem proposito dubio : « An

45

Missae volivae solemnes pro re gravi vel pro publica Eccleslae causa canlari possint in Dominicis 1 el 2 classis, et in Feslis du- plicibus 1 vel 2 classis , necnon in Feriis, Vigiliis et aliis diebus privilegialis Officia primae vel secundae classis excludentibus? » respondit « Negative in duplicibus 1 clas- sis, Dominicis 1 classis, Feriis Ginerum et Maioris Hebdoraadae, Vigiliis Pentecosles et Nativilatis Domini; in reliquis Affirmative »: ut etiam alteri dubio, quod praecise est de Missa solemni pro Exposilione Quadraginla Horarum; et habetur inter notanda quae- dam generalia ad Missale Fratrum Mino- rum: « si vero accidit (expositio) in Fesio primae vel secundae classis, tunc in Gol- legiatis vel duae cantentur Missae, una de Festo seu Dominica post Tertiam, altera votiva de Sacramento post Nonam, vel una cantetur de die cum commemoralione SSmi Sacramenti » 13 Februarii 1666. Quod po- slremum Decretum si obtineret , posset haec Missa votiva solemnis cantari etiam in duplicibus el Dominicis 1 vel 2 classis. Neutrum tamen prodest.

19. Ad Decretum illud anni 1779 quod altinet , notandum est quaeslionem eam esse , quam certa Rubricarum litlera non dirimit , quaeque potius ab usu , circum- stantiis et auctorum sententiis non ubique necessario servandam regulam nanciscitur. Nil proinde mirum , si Sacra Gongregatio generali quaesito de Missis votivis solemni- ter pro re gravi et publico Ecclesiae bono celebrandis, generali responso diebus omni- bus posse edixit, exceptis tantummodo Fe- stis et Dominicis primae classis, Feriis Gi- nerum et Maioris Hebdomadae , nec non Vigiliis Nativitatis el Pentecostes. Urgent enim quandoque gravissimae causae, vo- tum, puLa, a Gommunilate emitlendum vel peisolvendum, Processiones ab Episcopo in- dictae, universo convenienle Glero cum Ma- gistratu et populo ad divinum praestolan- dum aaxilium in maximis calamitatibus et angustiis , quae comraunitatem premunt; preces pro salute Principis aut lotius Rei- publicae , gratiarum actiones pro acceptis beneficiis et similes , quae non ila frequen- tes sunt, et dum occurrunl, ut plurimum nequeunt differri. Ad has respexisse Decre- tum videtur, quia , ut alias Sacra Gongre- gatio responderat: « res gravis est, si pro- pler pluviara petendam, pro serenilate, pro quacumque necessitale, pro Principe infirmo et similibus ab Episcopo et universo Glero et Civitate Missa votiva solemniter celebra-

tur cum interventu Magistratus et populi ». In IHacentina 19 Maii 1607 ad Dub. 12, (num. 235). Goncordant Liturgici Scripto- res. Gavantus part. 1, tit. 4, num. 3, litt. 0.

« Pro re gravi poterunt cantari Missae

volivae etiam in Festis non maioribus » et Meralus ibi § XI, num. 54 : « Praediclae Missae votivae solemnes pro re gravi vel publica causa dici possunt in oranibus Fe- stis etiam duplicibus , dumraodo non sint primae classis ». Ita etiam Guyetus, qui lib. 4, cap. 21, quaest. 6, § quinto , vix excipit Festivitates solemnissimas.

20. Longe autem secus respondisset Sacra Gongregatio quaesito, non universali, sed speciali; et relativo ad Missam pro Ex- positione et Repositione Sacramenti cele- brandam ; cum positiva lex sit, quae eam p?ohibet celebrari in duplicibus secundae classis. Nec quaerenda est discriminis ratio, dum lex urgel, quae positivam in praece- pLo limitationem ponit. Id adeo verum esl, ut idem Guyetus , qui loco supra citato quoad alias Missas solemnes votivas pro re gravi et publica Ecclesiae necessitate vix excipit solemnissime Festa, motus exemplo Missae ferialis , quae celebratur in Festo S. Marci et diebus Rogationis, eliamsi so- lemnioris riLus Festa occurrant, uno tantum excepto die Sanclo Paschae; agens posLea de Missa votiva celebranda in Expositione SSmi SacramenLi, excipiL duplicia 1 eL 2 classis. «Quod si occurrat Festum vel Do- minica 1 vel 2 classis, Missa solemnis erit de die cum comraemoratione SSihi Sacra- raenti ». Et revera hac in occasione Missa votiva celebratur non ex Rubricarum prae- scripto (quod si attendendum foret, eadem locum non haberet in duplicibus et Feriis quibuscumque privilegiatis), sed ex positivo peculiari praecepto, quod explicat eam Mis- sam esse pro re gravi : quamobrera lirai- tationibus in praeceptiva lege contentis standum omnino esL. Ex his consequitur, quod neque exlra Urbem licet Missam vo- tivam celebiare pro Sacraraento exponendo vel reponendo in duplicibus 1 et 2 classis aliisque diebus, in quibus velitum est fieri de duplici vel semiduplici. Non enira pu- tandura est longe niaiori privilegio uti de- bere Ecclesias extra Urbera, eo quod cum- pctit Ecclesiis Urbis pro soleranissiraa Ex- positione Quadraginta Horarura.

21. Quid de altero Decreto anni 1666 dicam? Nullam prorsus vini habet post lc- gem latam a Clemente XI, quae iubet in duplicibus et Dorainicis 1 et 2 classis, ubi

46

esl onus Missae Conventualis, unicam ce- lebrandam esse Missam de currenli cum comraemoralione Sacramenti. lHi Decreto occasionem dederal doctrina Gavanli , qui ad Rubricas Missalis part. 2, lit. 14, to- lidem lere veibis hanc suam e\posuerat sente"nliam : nec ambigo tunc potuisse pro lubilo vel duas Missas*celebrari, scilicet alleram de die, alleram volivam, vel unam lanlum de die cum commemoratione Sacra- meiili: modo vero non amplius licet; et suggillaiidus Meratus, qui cum sua in Ga- vaiilum commenlaria scripserit multo post editam litstruclionem Clementinam , quam et ipsc per extensum producit, nihilomin^is haud notat , ut fieri opus erat , Decretum illud et Gavanti doclrinam attendendam non esse posl novam regulam in Instru- ctione conlentam. Quod vero magis est, ipse Decretum anni 1666 producit et, ac si esset in viridi observantia, magis etiam ex- lendil , de suo haec verba adiiciens: « Et haec regula observanda etiam est pro die- bus , in quibus prohibetur fieri de Officio duplici vel seiniduplici » {in Indice Decre- torum ad Missale pertinentium num. 426). Unde sequerelur posse votivam Missam de Sacramento celebrari Feria IV Ginerum, Fe- riis Maioris Hebdomadae, Vigiliis Nalivitalis et Penlecostes , quod est omnino falsum. Quamquam longe anleqiiam prodiret De- cretum anni 1666, dum Gavantus suas ad Rubricas adnoLationes exarabat, « in Gap- pella Ponlificia et maioribus Urhis Ecclesiis in Dominicis et duplicibus 1 et 2 classis unica celebrabalur Missa de die cum com- memoratione Sacramenti » loco cit. At et- iam magis miror Meratum ampliasse cum Decretum Sacrae Gongregationis, tum Ga- vanti doctrinam, licet non ignoraret Cle- mentinam Instructioneiii Lanli a reccntiori- bus fieri, ut eamdem hac in parte ceu le- gem generalem habeanl. En eius veiba Part. I,Jit. 4, num. 14, circa finem: « Ex dispositione conlenta in praefala Instructione inferunt communiLer recenLiores non posse celebiari Missam solemnem votivam pro re gravi in diebus primae et secundae classis ». 22. Goncludendum igitur iis , quibus incumbit onus Missae Gonventualis in Ec- clesiis Urbis, liberum non esse, occurren- libus Dominicis et FesLis 1 el 2 classis, duas canLare Missas, de die scilicet eL do Sacra- menlo ; sed eosdem teneri ad unam so- lummodo de die cum commemoiatione Sa- cramenti: quae regula servari debet etiam exLra Urbem , ne , ut supra notatum esL ,

quod ex vi legis velitum in Urbe est, li- citum extra Urbem, ampliando privilegium, censeaLur. Diebus vero ab Instructione non exceptis, in Ecclesiis Gollegiatis ac aliis, quibus onus incumbit Missae Conventualis, cantandae sunt duae Missae, altera scilicet de Dominica, de Festo, de Vigilia aut Feria occurrenle, et altera votiva. Quod si ex Ru- bricarum praescripto eadem die plures oc- currant Missae Conventuales, puta de Festo el Feria, de Festo et Vigilia, omnes Horis competentibus celebrandae sunt ; et votiva de SacramenLo, quae nihil habet commune cum Ofiicio postremo, loco amandanda. Qua- tenus vero Mis.sa de die celebianda sit imt Nonam , pulat Gavalerius hanc dici posse post Sestam et volivam post Nonam. Non videtur Lamen repugnans , quod servetur regula et ulraque Mis.sa post Nonam cele- brelur, dumniodo ulLimo loco sit illa de SSmo SacramenLo. Imo ita fieri oportere dixit S. R. C. in una Urbis 22 Maii 1700. Quaerebatur qua Hora celebrandae essent Missae de Feria et de Vigilia GonvenLuales, dum , occasione Expositionis Quadraginta Horarum , celebranda eliam erat post No- nam Missa voLiva contra paganos. Et S.R.C. respondit « ambas post Nonam esse cele- brandas, ita tamen, ut Missa votiva contra pa- ganos ultimo loco celebretur». (N. 2058). liadem ralio mililat quoad Missam votivam de Sacramento in • diebus Expositionis et Repositionis.

23. Pertinent haec ad Ecclesias , quae habent onus Missae ConvenLualis : in aliis salis est, ul una cantetur Missa vel de die, vel votiva de SacramenLo iuxta regulam in Instructione Iradilam , quae ad omnes in- discriminatim dirigitur et comprehcndiL Ec- clesias Lam Secularium , quam Regularium « e tuHo ci6 si osservera inviolabilmente in tulte le Ghiese tanto dei Secolari , che dei Regolari ».

f^24. Quaeri hic posset: num eadem ser- vanda sit regnla in aliis solemnibus Expo- silionibus , quae per annum fiunt, si con- tingat Mis.sam celebrari pro Exposilione vel Repositione? Pelenda videtur decidendi ra- tio a causa, ob quam, iubente vel permit- lenle loci Ordinario, fit Expositio. Nam si pi'0 publico Ecclesiae bono gravique causa, vel ad implorandum divinum auxilium in urgenLi aliqua uecessitaLe solemniLer id fial, eadem concurrit ratio, quae obLineL in Ora- lione Qiiadraginta Horarum. Quamobrem non dubitarem posse Missam solemnem de Sacramento celebrari, servatis tamen forma.

47

exceplionibus et limitalionibus Ctomenlinae Instructionis. Quatenus vero fiat Evpositio vei e\ dfvotione vel ex Inslituto vel ex. pia aliqua rundatione vel e\ alia (juavis pii- vala causa, locum non habere Missam vo- tivam puto. Et revera delata ad Sacram Riluum Gongregationem quaestione : « Num occasione Processionis , quae qualibet Do- minica lertia cuiuslibet mensis fieri con- sueverat cum SSmo Sacramento, Missa vo- tiva de eodem celebranda esset ; an potius de die cum commemoralione Sacramenti? » responsum fuit « Missam in diclo casu ce- lebrandam esse de Dominica, seu de Festo duplici, si illa die occurrat , cum comme- moratione Sanctissimi Sacramenti ad for- mam Rubricarum » 6 Decembris 1653. (Num. i>54) in Bracharen; et novissime dub. 4, sub die 10 Septembris 1796, pro- posito dubio: « An in Dominica infra octa- vam Gorporis Ghrisli, aut alia designata per annum, in quibus recitatur Officium rilus duplicis; el solet fieri Processio SSmi Sa- cramenti per diversas Parochias et Eccle- sias Givitatis, ut in Festo Gorporis Ghristi:, et certum ac designatum diem habet, cum concursu populi eiusdem Parochiae; debeat Missa celebrari pro re gravi de SSmo Sa- cramento posl Nonam ; vel dici de Domi- nica aut Festo cum commemoratione SSmi Sacramenti?» S. R. G. respondit : « Missa dici debet de Dominica aut Festo occur- rente cum commemoratione SSmi Sacra- menti » (Num. 2'>^2).

25. Hanc dislinctionem communiter ara- plectuntur Rubricistae , et hoc pacto con- cilianlur Decreta, quae specie tenus inter se pugnanlia videntur aut Clementinae Instru- ctioni minus conformia. Siquidem ex lau- datis Decretis ac aliis, quae iubent in Missa solemni coram Sacramento exposito facien- dam esse commemorationem de eodem post umnes alias commemorationes de praecepto, ut suo apte loco videbimus, geneialis exur- git regula , quod Expositio Sacramenti ex se non est causa sufficiens cantandi Missam votivam in duplicibus aliisque diebus per Rubricas inhibitis , aut omittendi in Missa solemni de die commemorationes occurren- tes et a Rubricis praescriptas, nisi Exposi tioni adiuncta sit causa gravi vel publicum Ecclesiae bonum. Decrela igitur, quae cum Instruclione Clemenlina haud convenire vi- dentur, non disponunt de Sacramento ex- posito pro Oratione Quadraginta Horarum aut pro re gravi et causa publica; sed agunt de communibus Eucharistiae expositionibus,

in quibus deest potissima illa ratio, (juae petenda est a re gravi et causa publica. Quamobrem in his, quamvis Missae tam pri- vatae (piam solemiR;s admittanl commemo- rationem de SSmo Sacramento post alias de praecepto, nec una tamen solemnis vo- tiva de eodem dici licite poterit , nisi in iis diebus , in quibus Rubrica eanidem ce- lebrari permittit. Gavalerius tom. 4, caji. 7, Decret. 37, et 38. Tetamus in Appendice cap. 2, art. 5, num. 22.

^e.Qucniam vero Guyetus lib.4, ca\>.21, quaest. 2, causam privatam et particularem ad praedictas Missas votivas celebrandas va- lidam putat; sed longe melius alii expo- scunt rem gravem, quae saltem Gommu- nitatem tangat, aut maiorem eius partem ; hinc Gavalerius , licet , ut supra vidimus, conveniat quod non in omnibus Expositio- nibus fas sit Missas cantari votivas SSmi Sa- cramenti, sed in illis tantummodo, in qui- bus simul causa gravis concurrit, regulam postea ampliat, et innixus Decreto anui 1666, alias relato, quod approbat huiusmodi Mis- sam votivam, quoties Sacramentum expo- nitur pro initio spiritualium exercitationum, quibus non universus populus vacare de- bel, aut maior eiusdem pars, sed conventi plerumque aut aliqua tanlum Gongregatio aut GoUegium , ideoque Gommunilalis et populi pars minima : censet tanto cum ri- gore causam gravem non esse accipiendam. « Idcirco, rondudit, ubi circumstantiae ex- positionis unitur gravis causa aliqua — quae non particularem personam praecise tangat, sed plures, aut Gongregalionem , vel Gol- legium, scrupulis insistendum nimis non est in admittendis, ut supra, Missis volivis solemnibuR SSmi Sacramenti » lom.4, cap.7 , dec. 33,num. 5. Dubitarem ego num haec opinio ultro sit amplectenda ; ea siquidem admissa , quae causam graveni in omnibus casibus agnoscit, praeterquam si Exposilio Ii;it pro particulari persona; facile evenire posset, ut quisque pro lubilo eamdem ex- tenderet ad casus omnes, iis non exceptis, in quibus nulla causa gravis occurrit , vel illa tantum non desit, quae particularis est, non unius Gongregationi^ aut Gollegii, secl aliquarum personarum, puta unius familiae, quae expositionem exposcat pro privata eiusdem familiae necessilate : quod certe vitandum est. Hinc Episcopi liberales ni- mis esse non debent , nec toti^s quoties publicas Sacramenti expositiones permit- lunt, fas sibi censeant indulgere simul Mis- sam votivam de Sacramento; sed eam tan-

48

luinmodo celebrari concedant, si causa gra- vis sallem alicuius Communilalis illam ef- nagitel.

27. Priusquam finem imponam , quo- niam pluiies facta menlio est Decreti diei 13 Februarii 1666, ul quisque intelligal, tanlam non esse auctoritaiem ei conceden- dam , quantam oblinenl Sacrae Rituum Cotigregationis Decisiones; opporlunum est hic adnotare illud potius, quam regulam, monilum e\hibere additum peculiaribus Ru- bricis Fratrum Minorum ; Rubricis tamen a Sacra Congregatione adprobatis non inser- tum, ul videre est in hac noslra collecti.one num. 1331. Unde iure colligimus, noluisse S. R. C, quae exlra Rubricas sunt, absolute adprobare, sed, ut adderentur permisisse, non aliam iisdem aucloritatem concedendo, praeter illam , quam obtinent fontes , ex quibus eadem sumpta sunt. Porro Decre- luni illud , quod Meratus legit in Indi- culo Decretorum ad Missale Romanum sub num 426; et Cavalerius tom. 4, cap. 7, Decr. 33, ex tribus arliculis eiusdem mo- niti compaclum est. Hi vero desumpti sunt ex titulo XI V, quem (iavantus composuit, addendum pani secundae Rubricarum Mis- salis Romani , ut regulas quasdam piopo- neret servandas in Missa, quae celebralur co- ram Sacramento exposito. Articuli autem sunl, qui sequunlur: « 7. Quando exponitur Sacramentum in Altari pro initio Quadra- ginta Horarum et spirilualium exercitatio- num, canlari debet Missa unica de Sacra- mento, quae habetur circa linem Missalis, non autem festiva Corporis Christi (nisi intra octavam eiusdem Fesli casus accide- rel) el tempore Paschali addendum Alle- luia, ut lit in aliis Missis volivis: 8. dicitur una tantum Oiatio cum Gloria , Credo et Praefatione de Nalivitate , quia solet esse publica causa; non autem privatis Missis haec conveniunt: 9. si vero accidit in Festo 1 vel 2 classis , vel in Dominica privile- giata i vel 2 classis, tunc in Collegiatis vel duae cantentur Missae , una de Festo seu de Dominica post Tertiam, altera votiva de Sacramento posi Nonam; vel una cantetur de die cum commemoratione SSmi Sacra- menti. Exscripta in eo monito sunt haec eadem Gavanti verba; et reticentur solum- modo quae sequuntur ad postremum arti- culum : « quod Romae fit (scilicet una can- tatur Missa de die cum commemoratione Sacramenti) in Cappella Papae in prima Do- minica Adventus, et in aliis Festis solemni- bus in aliis Ecclesiis maioribus Urbis » loc.

cit. Adnotanda haec erant, ut quisque vi- deat; planeque intelligat Decretum a Me- rato et Cavalerio relatum , seu potius ex tribus articulis Gavanti compactum et ab aliis Rubricistis admissum et laudatum, ge- nuinae lectioni esse restiluendum , neque eidem plus auctoritatis esse tribuendum, quam obtinet siraplex monitum desumptum a sententia Auctoris ceteroqui clarissimi, sed privati ; quod S. R. C. addi permisit Rubricis ab eadem S. C. adprobatis , sed extra easdem.

§ XIH.

« Nel giorno medio, oltre la messa Con- « ventuale, si dovra cantare dopo Nona la « Messa votiva pro Pace, o altra che verra « comandata da Nostro Signore ; secon- « dochfe sara espresso nella lista delle Qua- « rant' ore con la medesima eccezione dei « giorni suddetli ; e con la medesima re- « gola circa l'Oiazione ».

1. Quae traditae sunt regulae pro Missa votiva SSmi Sacramenli celebranda in die Expositionis et Repositionis, locum sibi vin- dicant etiam in a!ia, quam Instructio iubet cantari inteimedio die vel pro Pace, vel pro alia necessitate causaque publica, ut a Prae- sidibus notatum fuerit in tabella, quae bis in anno publici iuris fit, scilicet die Sancto Pentecosies et Dominica 1 Adventus, quae- que ex ordine exhibet Ecclesias, in quibus per turnum solemnis Expositio lieri debet. Haec, ut illae, celebranda est ad instar voti- vae solemnis iis diebus, in quibus licet, non item in aliis, quae iuxta praecedentem san- clionem excipiuntur. Nec propterea, si fas non sit votivam dicere, prorsus est omil- lenda eiusdem commemoratio, sed addenda Missa de currenti. Cum enim Instruclio hanc velit « colla medesima eccezione dei giorni suddetti e colla medesima regola circa 1' Orazione » simul praecipil, quod si occurral Festum aut Dominica 1 vel 2 clas- sis, sive alia dies ex supra recensitis , di- cenda non erit Missa votiva pro Pace, vel alia, quae, praecipiente Pontilice, fuerit in- dicta, sed Missa eius loco celebretur de die cum additione Orationis pro Pace, aut pro altera Ecclesiae necessitate sub unica con clusione. DiKimus, pro Pace aut altera ne- cessitale; quia, quaecumciue sit praecepta, semper in casu impedimenti commemoratio illa adiicienda erit, quae siipplet vices Mis- sae votivae, quae dici deberet , nisi ritus diei obstaret. Sicuti ergo in diebus Expo-

49

silionis etReposilionis, si celebrelur, in die- bus exceplis, Missa de cunenli addilur Ora- lio de Sacramento, ita a pari Oralio de pace vel pro alia necessitale addenda erit Missae de die, si Missa voliva praecepla in exce- ptis nequeat ceiebrari, quae tamen, nisi ob- staret exceplionis impedimentum, celebrari deberet. Haec aulem sanctio respicit Eccle- sias, quibus onus incumbit Missae Gonven- tualis : idcirco votivam praecipit «. post No- nam ollre ia Messa Gonventuale ». In aliis vero haec tantum in praecepto esl, vel alia de currenli in diebus exceptis cum eiusdem commemoratione.

2. Bene autem Instructio iubet ^< la Messa voliva pro pace, o altra che verra comandata da Nostro Signore » non enim eadem perpeluo celebranda est Missa vo- tiva, quae ad Pontificis placitum, iuxta in- gruentes necessitates et temporum vicissi- ludines, in aliam commutari solet. Oiim dicebatur conlra Paganos, ut colbgimus ex Decreto supra relato, cui suffecta fuit altera pro pace, quam modo dicimus. Si magis urgeat alia necessitas, alia dicenda erit, ut Pontifex iusserit, quae magis con- gruat necessitati, ex illis propriis quae in fine Missalis habentur, sin minus, illa quae inscribitur jiro quacumque necessitate.

3. Haec quoad Urbem. In aliis vero Ec- clesiis diversarum Dioecesium lex non obli- gat, eliamsi in iisdem liat Oratio Quadra- ginla Horarum, ideo non erit necessario intermedia die solemniter celebranda Missa votiva pro quacumque necessitale, vel pro aliqua in specie, quae magis urget, dum- modo habeat Missam propriam inler illas, quas habemus ad calcem Missalis. Id autem non erit in facultale et arbilrio Rectorum Ecclesiarum ; sed, quemadmodura Romae Summus Ponlifex, ila Episcopi in propriis Dioecesibus polerunt unam alleramve prae- cipere, vel saltem, ut celebretur, conce- dere. Quod si haec in Gollegiatis aliisque Ecclesiis; quae habenl onus Missae Gonven- tualis, celebretur. non ideo omittenda est Missa de die, imo, et plures etiam dicendae sunt, si cum Officio diei concurrat Feria aut Vigilia, obligatione petila non ex Instru- ctionis Clementinae regula, sed ex lege Rubricarum, quae indifferenter afficit omnes Ecclesias.

4. Quaestionem sibi proponit Gavalerius cap. 7, Decr. 33, num. 3: An, si fiat tan- tum Missa de die, addenda sit GoUecta de SSmo Sacramento? et poslquam eam , se- quendo Instructionis regulam, « Affirma-

tive » resolvit relate ad Missas Expositionis et Repositionis ; quoad hanc de ingruente necessitate, haec habet: « In die autem me- dio, si dicatur Missa de die cum GoUecta de ingruenti necessilate, haud convenit addi alteram da Sacramento, quia Missae huius- modi unam tantum poscunt Orationem ; el minus decens est Gollectas plurimas uui oralioni iungere in Missis solemnibus. Quod si in die medio cantetur Missa de necessi- tate, sive de re gravi, ob quam fil Expo- sitio, utique addenda erit Oratio de Sacra- mento, cum de hoc in tali casu non can- letur Missa altera ; et commemoratio SSmi Sacramenti facienda sit in Missis omnibus, quae dicuntur occasione Expositionis ». Quum autem Scriptor hic agat de Ecclesiis extra Urbem, in quibus Clementina Instru- ctio vira directivam habet, non coactivara ; oplassem, ut melius declararet hanc suam doctrinam. Nam si loquilur de Missa de die celebranda in diebus exceptis loco votivae, bene stat quod unica tantum Oratio adda- tur pro ingruenti necessitale, quae alias foret celebranda. Si vero sit de Missa cur- renti in aliis diebus, in quibus non prohi- bentur votivae, quid vetat, quaeso, ut si- mul Oratio addalur de Sacramento et Gol-